<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader xml:lang="de">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Braunschweig Untergerichtsordnung 1532</title>
        <author/>
        <editor corresp="marcrelator:edt">
          <persName ref="https://d-nb.info/gnd/116363231">
            <forename>Ludwig</forename>
            <surname>Hänselmann</surname>, </persName>
          <persName ref="https://d-nb.info/gnd/116629975">
            <forename>Heinrich</forename>
            <surname>Mack</surname>
          </persName>
        </editor>
        <respStmt>
          <resp>Transkription</resp>
          <persName ref="http://d-nb.info/gnd/104652299X">
            <forename>Heino</forename>
            <surname>Speer</surname>: <date>2013</date>
          </persName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <persName>
            <forename>Heino</forename>
            <surname>Speer</surname>
            <date>2022</date>
          </persName>
          <resp when="2010">Digitale Version</resp>
          <resp when="2022">Revision</resp>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>
          <persName ref="http://d-nb.info/gnd/104652299X">
            <forename>Heino</forename>
            <surname>Speer</surname>
          </persName>
        </publisher>
        <authority corresp="marcrelator:his">
          <orgName corresp="https://digital-humanities.uni-graz.at" ref="http://d-nb.info/gnd/1137284463">Institut für Digitale Geisteswissenschaften,
      Universität Graz</orgName>
        </authority>
        <distributor corresp="marcrelator:rps">
          <orgName ref="https://gams.uni-graz.at">GAMS - Geisteswissenschaftliches Asset
      Management System</orgName>
        </distributor>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0">Creative Commons BY-NC
      4.0</licence>
        </availability>
        <date when="2025">2025</date>
        <pubPlace corresp="marcrelator:pup">Graz</pubPlace>
        <idno type="PID">o:repat.1532-braunschweigugo</idno>
      </publicationStmt>
      <seriesStmt>
        <title ref="http://gams.uni-graz.at/repat">Repertorium.at - Archiv des Repertoriums digitaler
     Quellen zur österreichischen und deutschen Rechtsgeschichte in der Frühen Neuzeit von Heino
     Speer</title>
        <respStmt>
          <resp>Projektleitung</resp>
          <persName>
            <forename>Heino</forename>
            <surname>Speer</surname>
          </persName>
        </respStmt>
      </seriesStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>Braunschweig Untergerichtsordnung 1532.</title> In: <editor corresp="marcrelator:edt">
            <persName ref="https://d-nb.info/gnd/116363231">
              <forename>Ludwig</forename>
              <surname>Hänselmann</surname>, </persName>
            <persName ref="https://d-nb.info/gnd/116629975">
              <forename>Heinrich</forename>
              <surname>Mack (Hrsg.),</surname>
            </persName>
          </editor>
          <series>Urkundenbuch der Stadt Braunschweig ... I (1872) Statute und Rechtebriefe.</series>
      (<publisher>Verlag Schwetschke</publisher>
          <pubPlace corresp="marcrelator:pup">Braunschweig</pubPlace>
          <date when="1872">1872</date>) <biblScope from="318" to="325">318-325</biblScope>
          <ref target="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=344">BSB-Faksimile</ref>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <schemaRef url="https://gams.uni-graz.at/o:repat.odd"/>
      <projectDesc>
        <p>Teil von <ref target="info:fedora/context:repat" type="context">repat</ref>
        </p>
        <p>Das Projekt archiviert die digitalen Quellen zur österreichischen und deutschen
     Rechtsgeschichte in der Frühen Neuzeit, die Heino Speer seit 2007 gesammelt hat.</p>
      </projectDesc>
      <listPrefixDef>
        <prefixDef ident="marcrelator" matchPattern="([a-z]+)" replacementPattern="http://id.loc.gov/vocabulary/relators/$1">
          <p>Institutionelle und Personale Rollen taxonomie</p>
        </prefixDef>
        <prefixDef ident="dcterms" matchPattern="([a-z]+)" replacementPattern="http://purl.org/dc/terms/$1">
          <p>Datums Taxonomie</p>
        </prefixDef>
      </listPrefixDef>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="de">Deutsch</language>
        <language ident="la">Latein</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <list>
            <item>
              <term>
                <ref target="info:fedora/context:repat.quellen" type="context">Quellen</ref>
              </term>
            </item>
            <item>
              <term type="territorium">
                <ref target="info:fedora/context:repat.braunschweig" type="context">Braunschweig (Stadt)</ref>
              </term>
            </item>
            <item>
              <term>
                <date type="dcterms:temporal" when="1532">1532</date>
              </term>
            </item>
          </list>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
  </teiHeader>
  <text xml:lang="de">
    <front>
      <divGen type="toc"/>
    </front>
    <body>
      <div xml:id="NA.0">
        <head>Deß vndergerichtes process vnnd gebruck der stadt Brunßwig.</head>
        <pb facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=344" n="318" xml:id="S.318"/>
        <div xml:id="NA.1">
          <head>I. Van klage.</head>
          <div xml:id="NA.1.1">

            <p> Tweymhal schal me vnsen borgernn dath gerichte thoseggen, vnde dath darde mal de fronebode
       personlick ßuͤluest vnd nicht durch syne <term type="n">frowe effte mageth</term>. Quemeth
       ock, dath der fronen ein effte meher kranck edder nicht jnheymsch en were, schal der andern
       fronen ein vth dem andern gerichte de darden klage dem borger mith wetten thoseggenn.</p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.2">
            <p> Wen syck de borger thor darden klage nicht willen finden laten vnd laten syck vorsaken,
       vnd syn doich jn orer behusynge, ßo mach de fronebode tho den borgeren jn ohre wonynge ghan
       vnd one de darden klage mundtlick anseggenn. Gynge de frone ouerst twy edder drey mal
       vmesuͤst, vnd me wuͤste dath de borger tho huß were, so schal he der frowen anseggen,
       dath ße ohrem manne segge: hebbe he jennige jnrede, dath denne ohr man vhor gerichte khome
       vnd bringe de jnsprake vhor, dath gerichte wil ghan lathen wath recht yß. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.3">
            <p> Welker borger dem de darde clage durch den fronen mundtlick werdt togesecht vnd de klage
       vorsumeth, de is mith der klage ouerwunnen nha vthwisynge vnses stadtrechtes. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.4">
            <p> Wen ein vnser borger mith der darden klage ouergewunnen werdth, so schal de kleger de
       darden klage jn deß gerichtes boick vorteicken laten, wur vmme effte worvhor vnde vp wat
       dagh.</p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.5">

            <p> Der kleger vnde de beklagede schuͤllen thor darden klage beyde vhor gerichte
       erschienen, wen de kleger den beclageden vp syn jha vnd vp syn nein beschuͤldigen wil.
       Ouerst vp <pb
                facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=345" n="319" xml:id="S.319"/> bewißlicke schuldt
       vnd ander sake mach ein fulmechtiger wol forderen vor gerichte. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.6">
            <p> Whe den ersten penning dem fronen deith de hefft de ersten klage. When he ouerst der klage
       thom negisten richtsdage nicht en folgeth, so gildth dath nicht. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.7">
            <p> Wen ein gast einen borger effte gast vor gerichte vorklagen wil, vnd de beclagethe begerth
       van dem kleger eine wehre, ßo iß de kleger plichtigh de wehre tho dhonde nha vthwiesynge
       vnses stadtrechtes. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.8">
            <p>Wen ein borger effte gast also mit der darden klage auergewunnen werdt, also fort hinderth
       de frone ohne vnd syn gudth. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.9">
            <p>Deß negesten gerichtsdages ßo buth de fronebode dath gudt vp vp anforderinge des klegers.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.10">
            <p>Werdth dath gudth vpgeboden vmme schuldth, ßo findth dat gerichte verthein dage. Wert dath
       gudth vpgeboden vmme tins, findth dath gerichte hude vnd morgen. Vordeinth lohn gelick tinß.
       Gar kost findt me gelick schuldth. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.11">
            <p>Wen de dingkdage vmme schuldth vmme ßyn, also kumpt de kleger wedder vhor dath gerichte vnd
       leth dem gerichte durch den fronen anseggen, de xiiij dage syn vmme, vnd leth fragen, who
       lange he dath gudth noch holden schulle. Szo findt de vogt huͤde vnd morgen, dath iß tho
       dem negesten gerichte. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.12">
            <p> Hefft de beclagede de schuldth bekanth jnt gerichte, so gifft men einen dingkdach, dath is
       by schynender sunnen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.13">
            <p>Wenn ßodans alle vhor gerichte geschein iß, ßo ledt de kleger dem beclageden tho dem
       negesten richtsdage de wher thoseggenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.14">
            <p> Wen de wehre dem beclageden wert thogesecht, so leth de kleger ße vhor gerichte
       vthweruenn, vnd de vogt eiget ohme synen penning ahn des beklageten gude, vnd de eygendhom
       werdth also fordt geteikenth, wurvmme edder wurvhor, vnd de kleger lecht vp neggen penninge,
       dath is de pandeschilling. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.15">
            <p> Wen sodans alle geschein iß vp anforderynge des klegers, so geith de vogt mith dem kleger
       jn des beclagethen behusynge vnd nymbt dar so vhele pande vth als seck de schuldth beloipt.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.16">
            <p> De pande deith de vogt jn gemeine handth wenthe tho dem negesten gerichtsdage. Szo kumpt
       de cleger vhor gerichte vnd ledt de pande vpbeden vnd leth fragenn, who lange he de holden
       schuͤlle. So findt dath gerichte huͤde vnd morgen, iß de negiste richtsdagh. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.17">
            <p> Tho deme negesten gerichte werdenn dem kleger de pande geeygeneth, vnd werth jn des
       gerichtes boick geschreuen wath ydth vhor pande syndth. Szo mach de kleger also fordth dath
       syn daranne soicken. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.18">
            <p> Geith me einem borger tho der wher, wen he also who vpsteith mith stadtrechte vthgeklageth
       jß, vnd men jm huse so vele gudes nicht ouerkhomenn kan als ßick de schulth beloipt: beloipt
       syck de schuldth so hoich, dath me den kleger mith panden nicht bethalen kan, ßo hinderth men
       des beclageten syn erue, who he mith einem erue beseten iß, vnd buͤth dath vp vhor
       gerichte, vnd de kleger leth fragen, who lange he dath holden schuͤlle. Szo findt dath
       gerichte seuen weckenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.19">
            <p> Wen de soͤuen weckenn vmme syn, ßo kumpt de kleger wedder vhor dath gerichte vnd leth
       durch den fronen andragen, dath me ohme wille eigen synen penning ahn dem erue, vnd de kleger
       leth dath teicken jn des gerichts boick, whurvmme, worvhor vnde vp wath dagh, vnd de kleger
       lecht vp negen penninge. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.20">
            <p> Wen sodans geschein is vp anforderent des klegers, geith me dem beclageten vor dath erue
       vnd holt darvhor ein gerichte, vnd de voigt deith dem kleger den rinck jn de handth vnd
       secht: he moge dath erue vorkoipen, vorsetten, vorpanden so with als ßick syne schuldth
       beloipt. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.21">
            <p> Szo werdt dem beklageten ein ordell gefunden, dath he sick des huses entholden schall vnd
       dar nicht noch vth edder jnghan, by lx ß nie (doich den dach iß he frigh) eth en schey denne
       mith des sakewoldenn vnd deß gerichts willen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.22">
            <p> Wen einer nhw nicht besethen vnd nene pande heft, vnd de kleger begerth den beclageden
       fredelois tho leggende, dat moit de kleger opintlick vhor dem gerichte weruen, vnd leth jdt
       teicken, wurvmme vnde vp wadth dagh, vnd de frone moidth jd ome thoseggen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.23">
            <p> Werdth einer ßo fredelois gelecht, syn persone <pb
                facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=346" n="320" xml:id="S.320"/> jß fry jn synem
       huse vnd vp synem steinwege, vnd nicht syn gudth. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.24">
            <p> Eyn man dede fredelois gelecht werdth, den mach de kleger wol annehmen vp syne bekostinge.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.25">
            <p> Wen einer so fredelois gelecht is vnd handelth jn andern steden effte dorperen, vnd de
       kleger begerth des einen schin vth dem gerichte, schal ohme nicht geweygerth werden vmme
       synen penning. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.26">
            <p> Wen eyner voruesteth werdth, de schal jn de stadt nicht, he hebbe ßick erst wedder
       inweruen lathen vhor gerichte. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.1.27">
            <p> Wen suͤnst de sake vordragen werden, vnde de vhestinge nicht en geith, darmidde schall
       dem rade vnd dem gerichte nicht afgebroiken werdenn. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.2">
          <head>II Van gerichtsbrefen.</head>
          <div xml:id="NA.2.1">
            <p> Ein erbar radth will dem gerichte thwey geschworne bodenn vhorordenenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.2.2">
            <p> De geschworen richtsboden schuͤllen mith den brefen nicht ßumich syn, alse fordt de
       breue tho rechte bringen jn den steden, den burgermeisteren effte schuͤlten handelagen,
       ock einen schin van den suͤlfften forderen. Ock den dach schuͤllen se anteicken vnd ock
       vp den breif schriuen, wen ße den breif van sick dhon, vnd dem gerichte wedder anseggen. Vnd
       de ansage schal me jm gerichte vorteickenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.2.3">
            <p> Vp den dorpern schuͤllen de boden des gerichts breue den junckheren effte vogeden vnd
       hogreuen effte burmesteren handelagen, vnd konden ße dath tho wege bryngenn, schuͤllen ße
       darby twe thuͤgen nemen vnd schriuen who de thuͤgen heiten. Konden ße de thuͤgen dar
       nicht hebben, schuͤllen se darup schriuen wie ouen steith. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.2.4">
            <p> Wen gerichtsbreue an dat gerichte vt andern steden geschreuen werden, so schal me den
       gerichtsbreif dem burgermester jn dem gerichte dar de beclagede wonde tho handen schaffenn.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.2.5">
            <p> Wen de borger jn forderinge deß gerichtsbrefes ßuͤmich worden vnd jn den ersten xiiij
       dagen nicht en forderden, ßo iß de kummer loiß. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.2.6">
            <p> De gerichtsbrefe de me schicken wil ouer sehe vnd ouer sandt, de dingkdaghe ßyndt drey
       monat. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.3">
          <head>III Van kummehr.</head>
          <div xml:id="NA.3.1">
            <p> Neyn vnser borger mach dem andern syn gudt bekummeren, he hebbe ohne erst mit stadtrechte
       vthgeklageth, dath sy denne vp de vhar, by pene lx ß nie. De vhar moidt he redelicken
       bybringen effte mith synem ehede beholdenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.2">
            <p> Wen ein borger effte gast einen andern bekummerth vnd des negisten gerichtsdages den
       kummehr nicht vp en buͤth, so is de kummehr lois. Who auer ein gast den richtsdach nicht
       aftouen konde effte ßick dath syn wolde enthsetten laten, mach he also ein gastrecht koipen
       vnde hegen laten. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.3">
            <p> Bekummerth vnse borger einem gaste syn gudth, vnd de werdt dar dath gudth jm huse wehre
       bekummerde dath ock effte eyn fromeder, de schuͤllen nha anthale der schuldth dem gude
       gelick nha syn, dar were denne dath dar whe suͤmich jn synem rechte worde vnd forderde
       dath mith rechte nicht vth. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.4">
            <p> Ledth ein gast eynen andern gasth bekummeren vmme schuldth, vnd de kleger bewiesen kan
       dath de contract edder de koip hir geschein is dar de schuldt van herkompt, effte he ohme de
       bethalinge hir heft thogesecht, edder bewilligeth hedde dath he ohne mochte beklagen whur he
       auer ohne qweme: ßo schal vp deß klegers forderenth recht vergoͤnth werden. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.5">
            <p> Eyn borger schal dem andern kummers staden effte de perde edder dath gudth vth synem huse
       theyn lathen. Dar he dath nicht doin wolde vnd syck dargegen vphelde, bricht dem gerichte
       eine margk. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.6">
            <p> Wen ein vnser borger by dem andern gelth effte gudth bekummerde, vnd dar jd bekuͤmmerth
        <pb
                facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=347" n="321" xml:id="S.321"/> worde de wolde deß
       vorsaken: wil de kleger ohm des nicht vorlaten, he moidt ohme deß entgan mith synem eyde.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.7">
            <p> Wen ein erue bekummerth werth, dat schal me holden seuen weken, vnd schal dath dem
       sakewoldigen ßuͤluest thoseggen. Ok schal me den dach jn dath gerichtsboik vorteicken
       lathen, wen dath erue vpgebodenn werth. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.8">
            <p> Bekummerth ein borger einen gast, men schal ohne nicht lois geuen ahn des sakewoldigen
       wetten vnd willen. Vareth he darouer enwech, de de besathe jngenohmen hefft schal dartho
       anthworden. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.3.9">
            <p> Welcker borger eynen man bekuͤmmerth de bynnen landes tho huß hordt, de schal den
       kummher bynnen veir weken vthfordernn. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.4">
          <head>IV Van dingkdagen.</head>
          <div xml:id="NA.4.1">
            <p> Werdth eyner beklageth vmme schuldth, fyndth de vogedth vertheyn daghe. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.2">
            <p> Werth einer vorklageth vmme tynnß, fyndth de vogedth huͤde vnd morgen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.3">
            <p> Werdth einer vorklageth vmme vordeinth lohn, findeth de vogedth huͤde vnd morgen, jß de
       negiste richtsdach. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.4">
            <p> Werdth eyner vorklageth vmme ghare kost, findeth de vogedth gelicke schuldth. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.5">
            <p> Whe eyn pandth vpbuͤth vmme schuldth, findt de vogedth verthein nacht. Werdth jd
       vpgeboden vmme tinß, huͤde vnde morgenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.6">
            <p> Werdth ein pandt vpgeboden dat dar hoͤrt butten landes, fyndt de voigt drey
       vertheinnacht. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.7">
            <p> Werdth ein pandth vpgeboden, hoͤrdth jdt bynnen landes, findth dath gerichte
       vertheinnacht. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.8">
            <p> Wen guͤder gehinderth werden de tho hus hoͤren ouer sehe vnd ouer sandth, findth
       dath gerichte drey monat. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.4.9">
            <p> Vp de geklageden pande fyndth dath gerichte huͤde vnd morgen, dath js thom negesten
       richtsdage. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.5">
          <head>V Van eygendome.</head>
          <div xml:id="NA.5.1">
            <p> Wen ein perdth effte ander guͤder by den borgern bekummerth werden, den eigendom schal
       de frone dem werde suͤluest thoseggen effte der werdynnen, so de werdth nicht jnheimsch en
       were. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.5.2">
            <p> Ok schal de frone den eygendom ouer eyn huß effte ouer pande de eyner jn hebbender were
       hedde dem sakewoldigen suͤluest personlick thoseggen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.5.3">
            <p> Welck borger perde pandede effte ander guͤder jnclageth vhor gerichte vnd den eigendhom
       darauer gahn ledth, vnd leth dath jn deß gerichts boick vorteicken, de schal vpleggen den
       fredepenning, jß neggen penning. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.5.4">
            <p> Ok allenth wadth gast mith gaste vnd ok de juden ßick eygen lathen vhor gerichte vnd dath
       tho boke geschreuenn werdth, de schuͤllenn vpleggen neggen penninge. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.5.5">
            <p> Wen ein borger eynen vthgeklageth hedde, vnde dath de eygendhome darouer gegan were, vnd
       eyn ander borger qweme nha mith syner klage vnd gedachte den guͤdern so na tho syende als
       de erste, dath schal nicht thogelaten werdenn. Ouerst js dar betteringe ahn den guͤderen,
       dar mach ßick de nhakleger ahn holdenn. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.6">
          <head>VI Van vnderpanden.</head>
          <div xml:id="NA.6.1">
            <p> Neyn borger mach liggende gruͤnde effte stande erue efte tinse eynem andern borger ofte
       gaste tho einem vnderpande setten, he do dath mit wetten des gerichts vnd late dath jn dat
       gerichtsboick vorteiken, worvmme vnde worvhor, vnde men schal den summen vtdruͤcken. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.2">

            <p> Wen ein borger geldt vtdede vp liggende gruͤnde vnd stande erue efte tinse, vnd scheige
       nicht mith wetten deß gerichts, vnde ein ander borger efte gast klagede vp de ßuͤlfften
       guͤder, ßo schal de kleger den guͤdern jho ßo nha syn nha anthale syner schuldth als
       dejenne <pb
                facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=347" n="322" xml:id="S.322"/> de dath gelth ahne
       wetten des gerichts vp dath pandth gedhan hedde. Were auer ohme dath vor ein pandth mith
       wetten des gerichts gesetteth, ßo ginge he vhor. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.3">
            <p> Nein borger mach ßuͤluest panden, eth sy denne vmme hußtins efte ghar koist. We des
       anders bedrogen werdth brickt lx ß nige. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.4">
            <p> Wan ein borger pande jnklageth mit stadtrechte, de schal he ßuͤluest nicht beholdenn,
       he schal de eynem anderen vorkoipen vnd den anseggen lathen durch den fronen dem de pande
       hoͤrth hebben: he hebbe de pande vorkoifft deme edder dem ßo vnd ßo duͤr. Will he
       ßodans vthgeuen, ßo sy he de negiste. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.5">
            <p> Wen dar betheringe ahn den panden were, vnd de beklagede de ßuͤlfftigen nicht wedder
       tho ßick wolde nehmenn, de schal me leggen jn dath gerichte vnd dem beklageden durch den
       fronen ßodans anseggen lathenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.6">
            <p> Wen eyn borger einem anderen borger efte gaste wes bekummerth, vnd ein ander sede, dath
       sodans syn were, dath schal he thein wo recht vnd mith synem eyde vhor gerichte beholdenn,
       dath he dem dath gudth bekummerth jß an dem gude noch pardth noch deill en hebbe, vnnd ohme
       dar nichts ahn thosta. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.7">
            <p> Vnd wenn ein wes vorsettede dath ohme tho truwer handth were tho warende gedan efte
       gelehneth, vnd ohme nicht tho en stuͤnde, dath jß vnduͤchtigh. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.8">
            <p> Wen perde, schwyne, osßen, koe, geldth effte geldes werdth hir mith rechte bekummerth
       worde dath gestolen jß: whe syck des vndermaten wil schal dath vhor dem gerichte mit rechte
       thein vnd leggen beide finger vp dath gudt vnd schweren dath godde, dath dath gudth syn sy
       vnd anders nemande, dath he den deiff ock nicht en kenne, ock van syner ankumst efte
       vthflucht nicht en wette. Wen sodans geschein iß, so blifft de darde penningk by dem rade.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.6.9">
            <p> Welck vnser borger vorduͤfeth gudth koifft, vorlust darahn synen penning vnd moidt dem
       gerichte synen werßman anzeigen nha jnholde des stadtrechts. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.7">
          <head>VII Van der where.</head>
          <div xml:id="NA.7.1">
            <p> Wen ßick jemandth nicht wil panden lathen vnd holdt syk jegen dath gerichte vp mith
       vnnuͤtthen worden: werdth he van dem gerichte vorklageth, dath gerichte schal ohne
       voruesten. Hoͤlth he syck vp jegen dath gerichte mit wapender handth, men schal ohne mith
       einer vorsathe voruesten. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.7.2">
            <p> Wen dath gerichte wil einem tho der were gan, vnd men vhor dem gerichte de doͤr
       thodeydth, dath erste mhal schal ohme vorgeuen syn, de frone ouerst schal ohme thoseggen, dat
       dath gerichte tho dem andern gerichtsdage wedder khomenn wil, effte he neynen willen maket.
       Vnde wen denne de dhoͤr tho wer, so schal de voigt de doͤr vpdoin lathen vnd dem kleger
       pandes vorhelpen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.7.3">
            <p> Dath were frowe effte man de de gerichte mit vnfoichlicken worden nakreygerde, dem schal
       me folgen mit einer vhestinge, vnd schal so lange darbutthen bliuen dat he den vhestegulden
       gegeuen hefft. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.7.4">
            <p> Ock wen me eynem manne tho der were ginge vnd nehme pande de de frowe vor dath ohr
       vordedingen wolde, dath schal ße vordedingen nha vthwysynge vnses stadtrechts. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.7.5">
            <p> Hefft de frowe ouerst mede geloueth vnde gekoifft, so moidth se mede bethalenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.7.6">

            <p> Welck borger den andern vtklageth wente vp de were vnd leth jd teicken, dath steith jar
       vnde dach. Fordert he des jn jare vnde dage nicht, he moit vp dat nie wedderahn klagenn. <pb
                facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=348" n="S. 323"/>
            </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.8">
          <head>VIII Van vplatynge erue vnnd tynses.</head>
          <div xml:id="NA.8.1">
            <p> Alle liggende gruͤnde, stande erue vnnd tinse de dem gerichte dingplichtigh syn,
       schullen vhor gerichte tho rechter dingtidtdages verlathen werdenn, nha jnholde deß
       echtendinges. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.2">
            <p> Wen ein borger dem andern erue efte tins vhor gerichte vpledt vnd ohme deß nicht geweren
       kan, de brickt dem gerichte soͤstich ß nie. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.3">
            <p> Ock wen ein borger dem andern erue effte tins vorlathen wil, schuͤllen se beide
       personligk vhor dem gerichte erschienen, jdth were denne dath jdt echte noidt benehme vnd wen
       he krank were: so mach he eynen fulmechtigen maken vhor den richteheren vnd voͤgeden. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.4">
            <p> Wen solcke vplatinge geschuͤth, so findth de vogedt, me schal jdt holden veir weken:
       hefft dar whe jnthoredende, de moidt jd doin bynnen veir weken. Vnd de vogedt frageth
       opentlig vth dem gerichte, whur vnd an wes huse de tins sy vnd wur dath erue belegen iß. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.5">
            <p> Szo dar whey jnsprake dede vnd der jnsprake nicht fulkomenn konde, de brickt jn dath
       gerichte soͤstich schillinge nie. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.6">
            <p> De jnsprake schal he fordern jn jhar vnd dage nha vthwißinge vnses stadtrechts. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.7">
            <p> De vorsethen tynse schal me manen vp de were nha vthwyßinge vnses stadtrechtes. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.8">
            <p> Wen tinse vorkoifft werden an den huͤsen, vnd de besytter doin wil dar vhor wat ein
       ander, ßo iß de besytther de negeste, wen he dath vhor ßick beholdenn will. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.8.9">
            <p> De koiper is vorplichteth dem besytter des huses tho seggende by synen eyden, who duͤr
       he den tinß gekoifft hefft, who jdth ohme de besytter nicht vorlathenn will. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.9">
          <head>IX Van fulmacht.</head>
          <div xml:id="NA.9.1">
            <p> Nein fulmechtiger mach van vnsen borgern eyde nehmen: dewiele de kleger vnd beclagede
       beyde jm leuende syn, schuͤllen se beide persoͤnlich vhor gerichte erschienenn vnd
       oͤhr recht tho jha vnd tho neyn vthfordernn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.9.2">
            <p> Ock schollen de richteheren noch voͤgede vnd scriuer ock de fronebode neine fulmacht
       van vnsen borgeren effte vthluͤden annehmen, effte wes vhor gerichte vthfordern edder
       vorlatinge dhoin, dath gelde denne ohrer persone ßuluest. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.9.3">
            <p> Wen ein fromeder fulmechtiger einen borger effte gast beklagen wolde, schall he eine
       bestendighe fulmacht vorleggenn. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.10">
          <head>X Van ehedenn.</head>
          <div xml:id="NA.10.1">
            <p> Welck borger effte gast syck vhor gerichte tho den eyden bode, vnd me deß vulkomenn
       koͤnde dath he syck mith vnrechte dartho geboden hedde, de brickth dem gerichte lx ß nige.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.2">
            <p> Welck borger effte gast eynen meynen eydth schwore, vnd me ohme deß mith loffwerdigen
       thuͤgen ouerthuͤgen konde, dem schal me afhawen beyde fynger vnd schal der stadth
       enberenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.3">
            <p> Eyn frowe de schwanger iß mach me nicht drengen tho dem eyde, se ßy denne ersten van dem
       natuͤrlicken bande enthleddiget. Iß ße ock in den soß weken, so mach me ohr de tidth ouer
       nicht ghan tho der were. Duͤth jß stedes thouoren ock ßo geholden worden. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.4">
            <p> Wen eyn borger den andern vhor gerichte beklageth effte suͤst vmme eyne summa geldes
       anlangeth, vnd de beklagede van dem kleger scheideth vnd ohme dath geldth geue vnd wil dem
       kleger nicht tho jha edder tho neyn stan, vnd de beklagede will hernhamals dath ßuͤlffte
       geldth van dem borger wedder mith rechte fordern: dath mach vnd schall nicht synn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.5">
            <p> Hefft ouerst de beclagede tho dem kleger jennige ander ansprake, de mach he fordern. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.6">

            <p> Welk borger den andern beklaget vhor gerichte vmme eyne summa geldes efte suͤnst, vnd
       de beclagede bekenth jnth gerichte dath he den summen geldes entfangen hedde, he hedde ouerst
        <pb
                facs="https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11135449?page=349" n="324" xml:id="S.324"/> dem kleger ßodans
       wedder betalt: dath moidth he bewiesen vnd mach dath mith synem eide nicht beholdenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.7">
            <p> Offt whe klagede nha der doden handth vnd syne klage vhor gerichte nha der doden handth
       bewiesen scholde, darmith schal jdt geholden werden nha vthwiesynge vnses stadtrechtes. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.10.8">
            <p> Whe den schadenn will mahnen, de moidth denn schaden bewiesenn. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.11">
          <head>XI Van koipen vnd vorkoipen.</head>
          <div xml:id="NA.11.1">
            <p> Wen ein borger dem andern einen koip vorkoifft vnd den koip ohme nicht geweren kan: wil de
       koiper ohme deß nicht vorlathen, he moith ohme holden edder he mach ohme folgen myth einer
       vhestinghe. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.11.2">
            <p> Eyn borger schall dem andern kopmans wery gewardenn. Befindth de koiper jennigen feil ahn
       der whar, denn schal he den vorkoiper alsofordth darby heischen vnd luͤde darby nehmenn de
       deß vorstandth hebben. Seggen ße denne, dath jdt nicht kopmans whare en sy, vnd de vorkoiper
       de ware nicht wil weddernehmenn, ßo mach he ohne darvmme beklagen. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.11.3">
            <p> Vorßuͤmeth jemandth syne whare ßuͤluest vnd ße who vorberoͤrth nicht besichtigen
       ledth, vnd den vorkoiper dar nicht by ehn nympth, vnd wen he bethalen schal ersten jnrede
       maketh: dath mach ohme nicht helpenn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.11.4">
            <p> Warynge deß perdekoipes schall me ßick holdenn nha vthwiesynge vnses stadtrechten. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.12">
          <head>XII Vann borgenn.</head>
          <div xml:id="NA.12.1">
            <p> Wenn eyn borger vhor den andern loueth, so schal de louiger den sakewoldigen erst
       vthklagen mith stadtreckte. Kan he denne van dem sakewoldigen nicht betalth werdenn, so schal
       ohme de borge dartho anthworden. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.12.2">
            <p> Loueth ein borger dem andern, vnde de borge vorsterueth jn der borgeschop, syne kynder
       effte erfnehmer moͤthen dartho anthworden, dath were denne sake dath jd jn der borgesschop
       anders besproken were. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.13">
          <head>XIII Van den fronebodenn.</head>
          <p> De fronen schuͤllen tho dem gerichte schweren vnd jn ohren eidth nehmen, dath ße de
      darden klage vnd den eygendhom vnsen borgern willen suͤluest personlick thoseggen vnd dar
      nemande jnne vorschonen vmme gelt edder geldes gewerth, vnd dath se des rades heymelicheidt
      schwigen willen weß mith den fangen vorhandelth werdth, vnde den fangen nicht vorhen anseggen
      wen de heren willen tho ohne khomen, vnd dath ße ßick nicht ouerdrincken wen ße tho den fangen
      jn pynlichen saken ghan willen, vnnd richten ßick nha ohren heren vnd voͤgeden, weß de ohne
      beuelen dath ße dhon dat vnd nicht wyder. </p>
        </div>
        <div xml:id="NA.14">
          <head>XIV Van broiken.</head>
          <div xml:id="NA.14.1">
            <p> Whe jnsprake deyth vhor dem gerichte jn eyn erue effte tinß vnd der jnsprake nicht
       fulkhomen kan, bricketh lx ß nige. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.14.2">
            <p> Welcker borger dem andern ein erue vorleth vhor gerichte vnd ohme deß nicht geweren kan,
       bricketh lx ß nie. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.14.3">
            <p> Whe dath gerichte schilt vnd wedderspricket wath de richteheren vnd vogede vordragen
       hebben, bricketh lx ß nie. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.14.4">
            <p> Welck borger den anderen vmme duͤfe vhor gerichte ansprickt edder ahn syne eehre
       scheldet vnd des nicht fulkhomen kan, brickt lx ß nie. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.14.5">
            <p> Whe den broiken jnbringen schal vnde deß nicht dhoin will, bricketh veir ß nige. <pb n="S. 325"/>
            </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.14.6">
            <p> Whe eyn den anderen legen hedth vhor gerichte de bricketh veir schillinge nige. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.14.7">
            <p> Wem de voigt van gerichtswegen stille schwigenn hedt vnd des nicht en deit, bricketh iiij
       ß nie. </p>
          </div>
        </div>
        <div xml:id="NA.15">
          <head>XV Van dem hergewede.</head>
          <div xml:id="NA.15.1">
            <p> Welck man ein hergewede fordern wil, vnd dath gerichte der fruͤndschop nicht bekennich
       yß, ßo schal de dath herwede thein wil de sybsschop bewiesen, vnd schal dath suͤlfdarde
       thon heilligen schweren, dath he de negiste vnd oldeste schwerdtmage sy vnd neyn neger. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.15.2">
            <p> Wen eyn knecht hir deinde dem ein hergewede angestoruen, vnd syne sybschop bewiesen
       koͤnde wy vorsteith, de mach dath thein, ouerst de dridde penning blifft by dem gerichte.
      </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.15.3">
            <p> Wen ein man vorsterueth vnd ein herwede hinder ßick ledth, vnd dem dat hergewede van
       rechts wegen geboͤren wolde wonde ahn der stede dar me jd nicht hen en geue, vnd ein ander
       vnser borger dem euenbordigh were: de moͤchte dath hergewede thein. Is de ohme nicht
       euenbordigh, ßo mach he jdt nicht thein. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.15.4">
            <p> De erßame radth suͤeth vhor rechtmetich vnd schicklick ahn, dath de richteheren vnd
       voͤgede de ordel ßuͤluest gefunden vnd gefelleth, also de by vnd vmmestande borger myth
       ordel tho findende vnd jnthobringende vorschoneth hedden. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.15.5">
            <p> Radth, radesschworen, gyldemestere vnd hoͤuetluͤde hebben eyndrechtichlicken
       bewilligeth vnd vorlathen, dath nhw henforth de voͤgede vnnd richteheren de ordell
       ßuͤluest fellen vnnd vthspreken schuͤllen. Actum vp dem Nigenstadt rathhuse sonnauendes
       nha dem sondage Inuocauit anno xv/c/ vnnd jmme drevnddruͤttigstenjhare. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.15.6">
            <p> Szo jemandth ßick vam vndergerichte vhor den gemeinen radth beroipt vnd jnn der sake
       vnrecht befunden werdth: js de sake vnder v marck schal dem vndergericht jn iij ß nie to
       broke verfallen syn. js de sake ouer v marck schal dem vndergericht x ß nie to broke
       verfallen syn. js de sake bouen c guͤlden schal dem vndergericht lx ß nie to broke
       verfallen syn. </p>
          </div>
          <div xml:id="NA.15.7">
            <p> Wer ßick auer vam vndergerichte ahn den gemeynen radth beroipt, de schall de klage vnd
       anthworde thosampt dem gesproken ordel schriftlick thom negesten gerichtsdage vhor den
       erbaren rath bringen, by vorlust der sake. </p>
          </div>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
<?xml-model href="https://gams.uni-graz.at/o:repat.odd/SCHEMA.RNG" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="https://gams.uni-graz.at/o:repat.odd/SCHEMA.RNG" type="application/xml" schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
