Für die Zwecke einer digitalen Edition reicht es, den Grundtext zu transkribieren. Alle
Varianten und auch der Text der Handschrift der Klasse B lassen sich über die Faksimiles
problemlos lesen. Die Faksimiles stammen von der Bayerischen Staatsbibliothek. Die Seitenangaben lassen sich
unter "Informationen hervorheben / Seitenwechsel einblenden"" zuschalten, die Seitennummer ist
als ein Link auf das Faksmile der entsprechenden Seite ausgestaltet. Beim Mausklick auf ein
Wort öffnet sich die Suchfunktion des Deutschen Rechtswörterbuch mit - falls vorhanden - dem
entsprechenden Wörterbucheintrag.
Heino Speer, 5. 5. 2025
Der Richtsteig Landrechts nebst Cautela und Promis. Herausgegeben von Dr. C.G. Homeyer,
ordentlichem Professor des Rechts, Mitgliede des Obertribunals, der Academie der Wissenschaften
und des Herrenhauses. Berlin. Druck und Verlag von Georg Reimer. 1857.
Wente denne en gerichte wert van dren personen, dat is von deme richtere unde van deme
clegere unde van deme antwerdere — wente nen man in deme gerichtet clagen edder
| Seite 88| antwerden ne
mach, dar ne si en richtere — darumme wil wi alder erst van deme richtere seegen.
De richtere scal sic tum ersten setten, unde is in der stede en under richtere den scal he
vragen, oft he dar en ding hegen mute, unde darna, oft he icht
| Seite 89| vorbiden mute
dincslete unde unlust. So scal de dat ordel vint aus spreken: here her richtere, wil gi horen
dat recht? So secge de richtere ja. So secge jene: ic vinde iu tu rechte dat gi dat vorbiden
scun. So spreke he: alse mi tu rechte gevunden is, so vorbidic dingslete und unlust, unde
orlove recht unde
| Seite 90| vorbide islikem manne unrecht.
Dunket di denne dat de dar nicht ne sint, de dar dincplichtich sin, so vrage enen aus: N ic
vrage iu enes rechtes, we hir tu rechte tu me dinge sin scolen. So spreke: ic vinde iu tu
rechte, we hir imme richte erve unde eigen heft. So vrage vort, we se tu rechte wrugen scole.
Ic vinde iu tu rechte, de burmester. So vrage vort
| Seite 91| enes
rechtes, wat er broke si der, de dar nicht ne sint. Ic vinde tu rechte, ir gewedde. So vrage
vort wat ir gewedde si. Dat vintme na deme dat du richtere sist. So vrage wen se dat bereiden
scolen. Ic vinde tu rechte, over ses weken. So vrage wor dus tu rechte up warden scolest. Ic
vinde tu rechte, up sin erve. Dit mogen se untreden, ofte se echt not erret,
| Seite 92| edder oft se mit des vronen boden willen tu hus gebleven
sint, also bescheidenliken, deste he nen burmester ne si edder nicht beclaget ne were.
Ist aver en echte ding, so spric: ic vrage iu, oft icht en islik burmester wrugen scole,
wat in sime dorpe gescin is. Ic vinde iu tu rechte,he scole wrugen. So vrage, wat he tu
rechte wrugen scole. Ic vinde tu
| Seite 93| rechte, gescriede ruchte
und blut wunden, getogen swert, unde we dar under sinen buren nicht ne sind.
Hir na clage wene wat werre. Swene denne wat werre, de heve
| Seite 94| sin dinc sus an, he spreke: here her richtere, ic bidde enes mannes, de min wort
spreke. Hir wete wor ic sette dat wort: ic bidde; wilme di nicht twiden, so jo enes rechtes,
oft it den richter dorch recht icht dun scole. So secht he: ic gan iu des wol. So sprek: ic
bidde N, unde nome wene du wilt, enkede bin sinen bekenden namen.
Hir wete drierleie behendicheit.
| Seite 95| Tume ersten, were dar
en vorspreke den du gerne heddest, bort di wol tu antwerdende edder tu clagende, tret gud tid
tume richtere und biddene, so en mach en di darna neman untbitten; wen, we en erst biddet, den
mut men tu rechte geven.
Tume anderen, wen du enen vorspreken hefst, wultu weten, wo men di dit dinc vinden wolde,
lates dinen vorspreken vragen; alse met vint, behaget it di nicht, so je an sin wort nicht,
wen den blivestu noch ane scaden. Bistu aver richter, so beware di unde ne vrage nenes
ordeles, du ne vragest jo den sakeweldegen, oft sin wort also si. Secht he ja, so ne mach hes
nicht wedderspreken.
Tum drudden, wil he din wort nicht spreken, so vrage wo hes di weigeren moge, so vintme tu
rechte, hescolet uppen hilgen sweren dat hes nicht ne kone, edder it si dat it ga an sines
heren edder mannes edder mages lif edder gesunt edder ere. Wete
| Seite 97|ok dat papen, joden, wif, rechtlose lude nene vorspreken sin muten.
So spreke de vorspreke: here her richter, gunne gi mi
| Seite 98|
dat ic N wort spreke. So spreke he vort: her richter, ic bidde enes ordeles, oft ic des
vorsprekens in scaden queme, we is mi afnemen scolde. So scal men vinden, dorch den du in
scaden kumst. So vrage vort, uppe wene du des sen scolest. So vint me, de man scole it di
vorwissen. So rade ic, dat du deme richtere loven latest unde sprekest: her richter, wen iu
nuget vor mi, so nuget oc mi. Dit is dar tu gut, oftu wedde vorborst eder bute, dattu des
denne nicht vorborgen ne
| Seite 99| vest, unde oc dattu nicht
gespannen ne werst oftu nenen borgen ne heddest.
So vrage vort, oft he icht mute vor eme antwerden unde vor eme spreken jegen alle de, de
uppe en clagen, unde up al de he beclagen wil. Dat scal me denne vinden.
So vrage vort, oftu di vorsprekest dor dine dorheit, oft het icht ane scaden wedderspreken
moge. Dat vintme, he moget dun. So vrage vort, oftu en nicht bewaren konest an sime rechte,
oft he sic icht mit enem anderen vorhalen moge. Dat vint me. So vrage vort, oft he sik icht
bespreken mute unde nemen darta dem eme nutte sin, unde wo dicke he sik umme islike rede
bespreken moge, unde wo lange he in sime gespreke wesen mute. So vint me di dat.
Hir wete dat etlike vorspreken den sede hebben, dat
| Seite 100|mse
vragen, sint de saken grot sin, oft men en icht scole hulpe geven. Alse en dat gevunden wert,
so vragen so, wo sin hulpe wesen scole. So vintme binnen stille unde buten lut. Dit is dul,
wen men darf sus neman tu hulpe krigen, na deme al enes mannes vrunt eme wol helpen muten.
Weddervart di dit, so vrage dar jegen, na deme dat he einen hulper gekoren heft, eft he icht
sik tu rechte daranne scole nügen laten. Hir mede toch sic uppe not her Ruleve van Ronestede
| Seite 101|vor deme hertogen van Brunswik, de desse vrage in der
marke up brachte.
| Seite 102|
Wenne de vorspreke mit sime mundel utgat, so scal he ne leren, wo he sik vor gerichte halden
scole. To dem ersten dat he
| Seite 103| getogen si. Tum anderen dat
he mit nichte spreke; wen vragte en de richter, oft sin wort so si, he mjt wohl spreken ja
edder nein edder gesprekes bidden edder ordel scelden. So si oc selven des wis dattu di dicke
besprekest, unde du na rade, so blift de scult dine nicht oft it missered. Tum drudden hore
erer aller rat er du dinen sechst. Tum virden, drepet sic de sake tu betugende, so vrage em,
oft he de tuge hebbe gewisse. Tom veften missetrose dinen mundelin lever wen du en sere
trostest; wint he danne, he wetes di beteren danc. Tum sesten hüt di vor torn und torne
| Seite 104| dinen weddersaten, wen torn dullet den man. Tom seveden hüt
di vor kif, wen din gewin lecht an redeliken worden und nicht an smeleken worden. Tum achten
hüt di, dat tu den richtere nicht vortornest, wen it is swerlik tu vor einen ungewegen
richtere. Tum negeden wes wis so dat tu, oft dat ummer sin mach, jo horest jenes ordel, er du
dines vragest; wen dar bi machstu prüven war henne wil, unde machst dat ut nemen wat di even
kumt. Tom tenden sprek
| Seite 105| du jo lever des antwerders wort
wen des clegers, wen deme manne is beter tu helpende dat he untga, wen men des gehelpen mach,
dat he enen anderen overga. Tum elften wes wis, so dat tu jo recht vordegedingest, so winstu;
wen we unrecht vordegedingt de vorliset allerdickst, wo vele he oc rechtes kan, wen unrecht
kan neman mit rechte weren. Tum twelften wes wis, so dat tu besceideleke unde lancsom unde
vornemliken unde lude nuch sprekest, wenn it is also nütte, dat de mit dem ordel utgan dat
ordel wol vornomen hebben, alse it um den is, deme des ordels gevraget wert. Tum drudteinden
wes wis, oft tu bist des antwerdens vorspreke, dat tu erer wort antwerde werest de wile du
machst,
| Seite 106| wen de wile bliven se in der were unde vorlisen
oc nicht.
Swen ic di nicht leren ne kan rechte der vorspreken ansprake unde antwerde, it ne si dat tu
weest de clage, dar se tu antwerden scolen, dar umme wete dat alle clagen sin drierleie. De
erste
| Seite 107| clage is borgerlik unde het dar umme also, dat de
cleger mit dem antwerder vor der sake unde na der sake borgen bliven, unde dat erer nen dem
anderen vlüchtich werden ne darf, dat is alse umme scult unde umme gut unde umme anevanc.
De ander is pinlik unde hat darumme so dat de cleger nichtes begert, wen dat me den anderen
pinege umme sine broke.
De drudde clage het en vormischede clage unde het dar umme so dat se vormenget sin, so, oft
me se borgeliken ansettet dat se mogen borgelik werden. Des wete wat in dessen saken behendes
is, dat wert di geleret in siner stad.
| Seite 108|
Scult het, dat en dem anderen wat plichtich is edder wat sculdich tu donde is. Dat en dem
anderen wat plichtich tu donde wert, dat kumt tu virleie wis. Tom ersten van borgende,
| Seite 109| also eft me eneme sulven wat tu borge dut. Tum anderen male
van gelovede, dat ist alse en des anderen borge wert. Dat drude is van erves wegene, alse wen
me den erven sculdeget umme des doden scult. Tum virden kumt it tu van underwindinge, alse oft
sikm des en underwint, dat en ander secht he si eme des plichtich tu rumende. Des wete, we den
anderen besculdeget umme benomet gelt, vragestus, he mut bi plicht secgen, van welken saken
under dessen viren he it eme sculdich si.
| Seite 110|
Wil de, des wort du spreken scalt, clagen umme dat he vorborget heft, wen du ut deme spreke
kumst, so spreke alsus: here her richter, wil gi N wort horen? Ja. So klaget claget N over N,
dat he em si sculdich tein marc unde
| Seite 111| biddet enes ordels,
oft gi icht ene tur antwerde biden scolen. Dat vint me. Is he dar nicht, so vrage, na deme dat
he dar nicht ne si, wat dar nu rechtes umme si. So vint me, me scolet dachen over virteinnacht
unde de richtet scole ene beboden, oft he dar nicht en dingplichtich si.
Is et aver de andere clage, so spreke: here her richter, wil gi N wort horen. Ja. So biddet
he ener kentnisse unde ic van siner ween, oft it sin andere clage si. Wen he des bekant so
spreke: des is hir N unde claget noch alse he do dede. So
| Seite 112|
daget men et over virteinnacht. So du oc tur drudden, unde vrage, na deme dat he nicht vor ne
kumt, wat dar nu rechtes umme si. So vint me, men scolen dar vor panden unde mede varen. Sus
is et oc umme alle sculde unde oc umme gut, wen dat men dar einen to der drudden clage
inwiset.
| Seite 113|
Is de beclagede man dar, so spreke sin vorspreke sus: her richter wi gi N wort horen? Ja.
Unsculdich secht he sic des men ene tiet unde biddet enes ordels, oft hes icht neger tu
untgande si wen jene em overtugande. Dat vint me. Sprikt he aver, he hebbet vorgulden, dat mut
he sulf drudde bewisen. Sprikt he aver, jene hebben loz gelaten, des wert he loz mit sime
ede.
So sprek vort: her richter he biddet unde ic van siner wegen der hilgen unde enes steveres.
So sprikt de
| Seite 114| richter: ic gans em wol. So spreke de
stevere: here her richter, gunne gi mi dat ic N stave sinen ed, so biddet he, dat gi eme
orloven tu dunde wat tu dem ede hore. So sprikt he: ic orloves eme, he se dat he rechte du. So
vrage, wo dat sin ed tu rechte gan scole. So vint me: der ticht, der N eme tiet, dat he der
unsculdich si, edder dat he de scult vorgulden hebbe, dat eme god so helpe unde de hilgen. Wen
he sus gesworen heft unde mit orlove afgenomen heft unde upgestan is, so vrage, oft he
vullenkomen si mit sime rechte. So vintme he si.
Alsus du oc umme sinen tuch, oft he ne rede heft. Heft hes aver nicht,
| Seite 115|so vrage he, wenne he ne tu rechte bringen scole. So vintme
tu hat edder over ses weken. Lere och de tuge, dat se vor gerichte sie nicht tu tuge ne biden,
se ne werdens na rechte gevraget, edder man vorlecht se. Disse vrage kumpt sus tu: wen de tuge
wedder den dinen tugen willen, so sprik: her richter, ic bidde enes ordels, oft se icht secgen
scolen, wat se tugen willen unde war van it en witlik si. Dat scun se in dessen saken vor
secgen unde sweren na.
| Seite 116|
Beclaget men enen des wort tu sprekest umme borchtuch, hir is bekennen eder vorsaken slicht.
Hir is aver achterleie wedderrede. Tume ersten vrage, na deme dat de sakweldiche jegenwardich
si, oft me den icht bilken allererst beclagen scole. Tum andernmale vrage, oft me N icht hoger
wen umme sinen
| Seite 117| antal beclagen moge, er an sinen kumpanen
broc werde. Tum drudden male, na deme dat he den, vor den he lovede ene bereidinge, bewisen
mach, oft he tu rechte icht loz si. Tum virden, na deme dat id lovede met dachen met borgen met
vorwandelunge vorniet si, oft he tu rechte icht loz si. Tum veften, na deme dat de benomeden
borgen nicht vul gesat sin, oft he na rechte icht borge si. Tum sesten, na deme dat it mit dem
sakweldichen untrichtet si, oft he von dem untfengere icht loz si. To me seveden, na deme dat
he tu pande
| Seite 118| lovede, oft me dat icht tum irsten na sime
werde eme afslan scole. Tum achteden, wat des geldes van deme sakeweldichen edder van den
borgen bereit si, eft sin deil deste minre icht si. Dit scal me di al vinden.
| Seite 119|
Claget men up enen des wort du sprikst, de he si N sculdich von N wegen, des erve he genamen
heft, so sprek tu: her richter, N de biddet enes ordels, na deme dat he sculde vorderet uppe N
na doder hand, oft he se eme icht scole bewisen. Dat vintme. So vrage, wo het scole bewisen.
So scalme vinden mit twen unde seventich scepenbaren vrien mannen edder echterbornen
laten.
Sculdeget men den umme sine witscap, is it em umme de sculde witlik, der mut he bekennen
edder vorsaken.
So vrage vort, welkerleie sculde he gelden scole. So vintme, der he wederstadinge heft. So
vrage, wo verne he de witlike scult gelden scole. So vintme, alse dat erve waret na varender
have. Metme eigen darf he nene sculde gelden, wen he maches ane siner
| Seite 120|erven gelof nicht laten. He ne darf des ok van deme lene
nicht gelden, wen he ne maches ane sines heren willen neman laten.
De verde borgelike clage kumt dar van, dat de cleger
| Seite 121|
claget dat N under sic hebbe dat he bilker hedde wen he. Des wete, dat alle gut darme uns umme
beclaget is drierleie. Tum irsten is it varende have. Tum anderen ist len. Tum drudden ist
eigen edder erve. Uppe dit drierleie gut sin drierleie clage unde drierleie wedderrede unde
dar tu mengerleie behendicheit, de di nütte is tu wetende.
Des se tum ersten, wo di varende have ankumpt, dar na machstu deme clegere antwerden unde tu
der antwerde machstu pruven, wer du it mit rechte beholden edder vorlisen machst. Des wete,
dat varende have kumpt us tu sesleie wis. Entwer wi vinden se, edder wi kopen se, edder se
wert us gedan, edder wi afjagen se diven edder roveren, edder se wert us geervet, edder wi
tugen se selven.
Dit mach de cleger
| Seite 122| anspreken twierleie wis. He mach it
anspreken mit ener slichten clage, edder he mach it anvan. Spricstu sin wort in slichter clage
so sprik alsus: her richter, N claget unde iu, dat N des sines hebbe unde biddet, dat gi en
tur antwerde biden. Sprikt denne de antwerder: her richter unsculdich bin ic, dat ic des sines
icht hebbe; wen he sus mit dem ede wil van di komen, so hefstu twier kor. Wultut bewaren dat
he nicht sweren ne moge, so vrag sus: her richter, ic bidde ens ordels, na deme dat wit under
eme bewisen mogen, oft hes mit sime ede vorsaken moge, dat hes nicht ne hebbe edder wat en
recht si. So vintme he ne moge. Wultu aver ene scenden, so lat ene den ed don, unde aneva dar
| Seite 123| na din ding, so helpet em sin ed nichtes nicht unde du
crigest dat dine wedder.
Wete aver dat itlike scgen, dat anevank an neneme dinge tu rechte gescin moge, wen an deme
dat vorstolen odder genomen si. Des is nicht, den en islik mut sic des sinen wol mit rechte
underwinden war het süt. Tom anderen male mach me varende have mit anevange beclagen. Sprikstu
desser clagen wort, so du alse he leret.
| Seite 124|
Sprikstu enes wort, de umme gevunden gud beclaget wert, so sprik alsus: her richter wil gi N
wort horen; hir steit N unde secht, he vunde bisterliken sodan gut also N eschet; dat hebbe he
unvorholen behalden wen tu her; dat wil he gerne tu rechte beholden, oft sic ieman dar tu ten
wil, unde biddet enes ordels, wo me sic tu rechte dartu ten sal. So vintme tu rechte: jene
sulf drudde uppen hilgen. So vrag vort: her richter
| Seite 125| nu
biddet N vort ens rechtes, na deme dat sic N mit rechte tu desseme gude getogen heft, oft he
icht scole sine kost na guder lude werdinge irlegen. So vintme he scole.
Wultu aver dat gevunden gut weren, so sprek sus: her richter, N biddet ens ordels, na deme
dat he den vunt upbot tur kerken unde vor gerichte, wo lange he ene em tu rechte na halden
scole. So vint me ses weken. So vrage, wo hes vullenkomen scole, dat het upgeboden hebbe unde
halden als he tu rechte scole. So vintme mit twen bedderven mannen.
Mach hes aver nicht vullenkomen unde heft des lichte vorsaket unde gehut, so vrage des
clegers vorsprake, na
| Seite 126| deme dat hes vorsaket hebbe, oft it
icht tu rechte en dufte si. Dat vintme. Hir vrage du denne wedder, oft de antwerder mit der
düve lif edder ere vorwerken moge, de he ut jenes weren nocht duftliken nocht rofliken ne
brachte. So vintme, it ne scade en noch tu me live noch tu der ere. So vrage des clegers
vorspreke, wat he an der duve edder an dem vunde unde an dem vorsakeden gude gebroken hebbe.
So vintme, he scole deme richtere wedden unde deme clegere bute geven.
So vrag wat sin bute si. So vintme na des clegers gebort. So vrag wat he deme richtere
| Seite 127| wedde. So vintme dat dar na de richter si. So vrage wen it
scole bereit sin. So vintme, is de bute er gewunnen, so scoleme se over ses weken bereiden
unde it gewedde dar na over virteinnacht. So vrag wes eme helpen scole dat it ut kome. So
vintme de richter edder de vronebode.
| Seite 128|
But men di tur antwerde umme gekofte have unde sprekt se de selve an de se di vorkofte, so
spreke din vorspreke sus: her richter wil gi N wort horen; he secht, desse have si sine unde
hebbe se jegen N selve gekoft. So spreke jene: her richter, ic bins unsculdich dat ic se
vorkofte unde bidde ens ordels, oft ic is eme icht neger tu untgande si, wen hes mi overgan
moge. So vrag du, na deme dat du rechtleke unde redeliken eme dat afgekoft hefst, wedder du
icht neger tu behaldene binst dines kopes unde dines gekoften gudes, wen hes mit sime ede di
tu untfurnde si. Dat vintme du sistes
| Seite 129| neger. So vrag wo
dut tu rechte behalden scalt. So vintme di self drudde vulkomer lude an irme rechte.
Sprikt it aver en ander an unde heft hes geweren, so antwerde he sus: her richter ic hebbe
have gekoft rechtliken unde redeliken. So secge jene: her richter N biddet ens ordels, oft N
den icht benomen scole, de se eme vorkofte. Dat vintme. So vrage he vort, oft he de stede icht
benomen scole. Dat vintme. So vrage oft he sin recht icht dartu dun scole, dat es uppe den
rechten geweren tie. Dat vintme. So vrage wo lange he eme volgen scole. So vintme
virteinnacht, ane over sceprike watere.We vorlust de mut wedde geven unde bute. So vrag we
desse have di wile
| Seite 130| holden scal. So vint me de se in
geweren heft.
Kumpt he tu dem geweren und bekent he, so vrage desse oft he tu rechte icht loz si. Dat
vintme. So ga beide de clegere unde jene de is bekant vort an als hir vor gesecht is.
Bekant aver jene des kopes unde secht, he ne scoles nicht geweren, so vrag na deme dat he
des kopes bekent, oft he eme tu rechte icht geweren scole. Dat vintme, it ne were denne buten
benomet.
Sprikt aver de antwerder, he hebbet gekoft up den vrien markede, he ne wete wedder wene, so
vrag oft he den marct icht benomen scole. Dat vintme. So vrag na
| Seite 131| deme dat hene benomet heft, oft het mit sime ede icht beweren scole dat it so si.
Dat vintme. So vrage wo sic de clegere tu der have ten scole. So vintme he sulven mit twen
bedderven mannen. Wen he sic dartu getogen heft, so vrage, na deme dat he sin rechte gut mit
rechte behalden heft, oft he jenen um dat gelt dar het umme kofte icht tu rechte antwerden
dorve. So vintme he ne dorve.
Sprikt aver de gewere: her richter ic bidde ens ordels, na deme dat het in sinen geweren
heft gehat wol twintich jar sint der tid dat ic it em vorkofte, oft ic it em icht vul geweret
hebbe, edder wat dar rechtes umme si. So secge jene: her richter, des tie ic an iu dat he mi
des kopes behant unde bidde ens ordels, oft hes mi icht tu rechte geweren scole, de wile de
have levet. Dat vintme.
Tüt
| Seite 133| ok jene up enen joden, so vrag oft en jode moge
enes kersten gewere sin. Dat vint me he en moge.
But me di tur antwerde umme gut, dat di en ander gedan heft, so spreke din vorspreke sus:
her richter, N spreket dat N hebbe desse have eme gedan, des is se noch unde sine nicht, unde
biddet ens ordels, oft he tu rechte vor enes anderen mannes gut antwerden scole, dar he enes
anderen mannes gut mit vorlisen edder vorwerken ne moge. So vintme he ne dorve.
So vrage de clegere, na deme dat he sin gut dar gevunden heft bi deme, dar he bliven wil mit
rechte, we dar vor antwerden scole. So vintme den it utgedan hebbe. So vrage he vort, wen hes
warden scole.
| Seite 134| So vintme over virteinnacht, unde echt also
unde aver also. So vrage de richter we de bode sin scole. So vintme de dat gut under sic
hebbe. So vrage wo het em kundegen scole. So vintme mit orkunde twier manne. So vrag oft me
siner nicht ne vinde, weme met denne kundegen scole. So vintme deme gesinde siner
herberge.
Kumpt den jene tu der drudden clage nicht vor, so vrag, na deme dat he dries vorgeladen si
to anwerdende sinem anevange unde nicht ne kumt, wat dar rechtes umme si. So vintme me scoles
eme weldegen. So vrag vort, oft men di icht scole enen vrede werken vor jenes ansprake. So
vintme me scole, it ne beneme em echte not.
Wil aver jene deme it gut gedan is sic al des untwerren sven men em erst tusprikt, so du het
jeme wedder de it eme dede, dar it de cleger si, unde si los. Sprekt me aver em tume ersten tu
vor gerichte, so vrage he ens ordels, na deme dat it eme gedan si, oft het eme wedder geve dar
it de clegere sige, oft he icht los si. Dat vintme.
Weret denne dat is jene nicht ne wolde unde vorsakede des dat it sine si, odder oft de,
under dem dat gut angesproken worde, vorvluchtig worde, wo men den dun scole, dat wil ie di
hir na secgen, dar wi setten van den vormengeden clage.
| Seite 136|
Nu machstu oc dat wol bewaren, also wen en enes angesprokens gudes up enen anderen tüt in
eime anderen gerichte, so vrag, oft eme de gewere up den he toge nicht vor deme richte geweren
ne wolde als it enes geweren recht si, oft he icht mit deme clegere wedder scole komen in dat
gerichte unde plegen rechtes, unde oft het icht vorborgen scole. Dat vintme, it ne si dat he
dar eigens also vele hebbe alse sin wergelt gut si. So vrage desse, oft sin gewere eme vor
jeme richtet des kopes edder der gave in deme hegenden dinge bekende, oft he denne icht tu
rechte loz were, wus oc vort ginge.
Dat vintme. Weret aver dat he der gewere vorsakede, so muchte jene vragen: her richter, na
deme dat he mi dit gut vorkoft heft, als ic des vullenkomen mach mit minen hulpluden unde mit
vele bedderver lude, so bidic des ens ordels, oft hes mi tu rechte ich weren scole. So vrag
dar wedder, na deme dat tu dat wult bewisen wo du tu rechte scalt, dat tu em nicht vorkoft
hefst, wedder hes di neger tu vortugende si unde di mit sime tuge tu geweren crigen moge,
odder dus em neger tu untgande sist mit diner unscult. So vintme du sistes neger die der
werscap tu werende, wen he si, mit sime getuge di tu werende tu crigene.
| Seite 138|
But men di tur antwerde umme gut, dat tu diven edder roveren afgejaget heft, so spreke din
vorspreke edder du sulven aldus: her richter N sprekt, dat gut dat N angevangen heft, dat
queme so an ene, dat het diven edder roveren afjagede in aventure sines lives unde sines gudes
unde hebbet
| Seite 139| sint bekosteget unde biddet enes ordels, oft
he eme sine koste icht irlegeren scole, er het eme wedder antwerde. Dat vintme. Dit is oft se
beide sint ut eme richte. Is aver he ut deme anderen richte, so vrage de dat afjagede, wat he
des vor sin arbeit hebben scole. So vintme den drudden del.
Nu se jene, oft he hir icht jegen spreken moge. Were dat hes nicht upgeboden hedde, so vrage
de cleger sus: her richtet ic bidde ens ordels, do N dit den roveren avejagede, oft hes icht
scolde tu rechte vor den buren upbiden. Dat vintme. So vrag, oft he des de bure scole tu tüge
hebben. Dat vintme. So vrag na deme dat he der nicht en
| Seite 140|
heft oft tu eme ienige kost gelden dorvest, de he heft dar up gedragen heimlichen. So vintme
du en drvest. So vrag, na deme dat tu dor sines helendes dat dine nicht ankomen kundest, unde
dar umme nicht na quemest tu rechter tit, unde het sint mitme richter deilede, oft di dat an
dime gude icht hinderen moge. So vintme it ne moge. So vrag na bute ude na wedde alse hir vor
geleret is.
Weret ok dat din gut den roveren afjaget were dorch dines geruchtes willen, so vrag oft met
di icht scole wedder geven. Dat vintme.
So vrag wu du di dar mit rechte tu ten scolest. So vintme self drudde bedderver lude.
Sprikstu an varende have, de du deme doden dedest,
| Seite 142| edder
de eme so ankomen is dat du dar up clagen wult, so sprek: her richter ic clage gode unde iu,
dat peter mi vorholt mine have de ic dede N des erve he nimt unde bidde dat gi en tur antwerde
biden. Sprikt denne de jene: her richter, ic en hebbe siner have nicht, so vrag, sint tu se
under em bewisen machst, oft he di dar vor sweren moge. So vintme he ne moge. So bewise her
dat gut.
Sprikt denne de erve: her richter, dit gut is min angestorven erve, unde wente it mi
angestorven is, so bidic ens ordels, oft ic eme odder ieman dar icht umme tu antwerdende
hebbe, sint ic mit mime rechte behalden wil, wedder ic it icht neger tu behaldene si, wen hes
mi ave tu winnende si. Dar vrage jene wedder, sint dat de have de he dar bewised heft
| Seite 143| sine si, unde des ni ne wart des erve he nimpt, mer dat ic
se em gedan hebbe als ic bewisen mach mit hulpenden tugen, wer ic is mit getuge icht neger tu
behaldende si, wens jene allene tu winnende si. Vraget dar neman wedder, so vintme, de cleger
sis mit getuge neger tu behaldende, wen is em jene allene vor tu behaldende si.
Vraget aver de erve tum ersten, na deme dat het in geweren hedde unde siines vorvaren
geweset were, unde wolde dat bewisen als recht were, so vintme he weres neger. Merke hir
rechte, hedde de erven tum ersten desses ordels gevraget, so hedde me eme dat gedeilet; wolde
hes aver na vragen,
| Seite 144| also he eines anderen vor vraget
hedde, da de cleger oc eines jegen vraget hedde, dat mach eme sin weddersate weren unde
spreken sus: her richter ic bidde ens ordels, oft men tu rechte de ordel icht erst vinden
scole de tum irsten gevraget werden, edder wat dar rechtes umme si. Dat vintme. Aldus denne
dat ordel vunden wert, dat is de cleger mit getuge neger were, wolde den noch de erve sines
ordels vragen, so vrage de cleger, na deme dat di dat gevunden si, dat tu is mit dime tuge
neger tu behalden sist unde hes don nicht wedder ne srac, oft het nu wedder spreken moge. So
vintme he ne moge. Dit wert so bewart dorch des dat de erve desses ordeles nicht erst edder
jegen dat ordel, dar de cleger sinen tuch in bot, vragede
| Seite 145|
er de were gedeilet wart.
So vrag wo it de cleger behalden scole. So vintme sulf drudde. So vrag wenne he sinen tuch
bringen scole. So vintme over ses weken.
Wint de erve, so vrage he wat sin broke si, de he sic siner have underwant, edder dar umme
dat he mit sime tuge nicht vullen quam, des he sic vormat. So vintme, he scole dem richtere
wedden unde deme antwerdere bute geven. Vraget de erve des, unde heddes sic jene nicht
underwunden wen dat he dar up clagede, so vrag ens ordels, sint ic is mi nicht mit anverdinge
underwunden hebbe unde nicht wen min ding mit
| Seite 146| rechte
gevorderet hebbe, oft ic dar umme ienegen scaden liden dorve. So vintme he ne dorve.
Heft he it aver vor gerechte angevangen, so vrag, na deme dat tu is mit deme hegeden dinge
vullenkamen machst, oft he des vorsaken moge. So vintme he ne moge. Also du den de bute hefst,
so vrag, na deme dat tu em des mit getuge vorwunnen hefst, dat he dat dine angevangen heft,
oft he di dar umme ienege sunderlike bute geven scole. Dat vintme. Vraget denne jene, oft he
umme ene sake twies wedden dorve, na deme dat he den anevank vorbutet hebbe, oft he denne umme
dat vortugent dat em tur bute brachte oc bute geven scole, dar vrage jene wedder, oft it en
broke si, dat en man dut, unde des wedder vorsaket went mes em overtugen
| Seite 147| mut.Is it en broke, so vintme eme mit eneme wedde loz.
Vindet met aver vor twe broke, so mut he twies buten; it is aver ok nicht wen en.
Vorlust aver den erve, vraget denne de cleger, na deme dat de erve
| Seite 148| de have genüttet unde der penninge genoten hebbe, oft he der
nut em tu rechte icht scole wedder keren. Dar vrage jene wedder, na deme dat it eme geervet si
unde he dar af ni rechtes en weigerde, oft he ienege nut dorve wedder keren, edder wat dar
rechtes umme so. So vintme he ne dorve.
Des si tum ersten, wo du enen anevank dun scalt. Wenne du wult enen anevanc dun enes dinges,
dat di dunket dat di vorstolen edder afgerovet si, under weme dut vindest, to deme sprek sus:
N do ie dit N lest sach, do was it mine, wil gi it mi wedder geven, ic nemet gerne, wen du
must it wol wedder nemen, wil gis mi aver nicht wedder geven, so bid ic iu dat gi mit mi vor
gerichte gan, wen ic wil it mit rechte winnen edder mit rechte laten. Wil he den vor gerichte,
so du als hir vore geset is. Wil he aver vor gerichte nicht, so scrie din geruchte unde gripen
an vor dinen dif unde du als wi in pinliken clagen hir na secgen.
Wert di sus anevangen have de du selven getogen hefst, so kum in dat dink unde sprek: her
richter, desse have heb ic sulven getogen edder werken
| Seite 150|
edder maken laten, unde wil dat bewisen wo ic tu rechte scal unde bidde ens ordels, oft ic mit
miner bewisinge icht neger mine have tu behaldende si de ic in miner gewere hebbe, wen se mi
ieman af to winnende si. Dar vrage jene wedder, na deme dat eme de have vorstolen si, dat he
bewisen wil, oft he icht mit beterme rechte sin vorstolen gut wedder tu crigen si, wen it eme
jene vor tu behaldende si. So vintme he sis neger de it in geweren heft. So vrag wo dut
behalden scolest. So vintme self drudde.
Als du sprekest, du hebbest werken laten unde betugest dat, oft jene dat denne betugen
muchte, dat de wulle dar it af gewracht si eme vorstolen were, so vrage he, na deme
| Seite 151| dat he sine vorstolene have under di gevunden hebbe, der du
nenen weren hefst, oft he sic icht der underwinden mote sunder wedderstadinge des du dar
angelecht heddest. Sprikt me hir nicht wedder, so vintme he moge.
Vraget aver jene sus dar wedder: her richter, ic vrage na deme dat ic desse have vor mine
hadde, unde unhelinge gehalden hebbe unde ni rechtes af geweigeret ne hebbe, unde hebbe si mit
mime gelde vorbetert, als ic se vor mine have hadde, oft he icht mi min gelt scole vorstaden
als vele alse he se beter unde nütter vint. So vintme he scole, went weme de kost vromet de
gelt se bilke.
| Seite 152|
Dat ander gut darme uns umme beclaget dat is len, unde dat me umme len tu lantrechte claget,
dat kumpt tu drierlei wis. Tum irsten kumpt it tu, oft it eme, des erve du nimpst, edder di
vorkoft were umme dine penninge, unde nicht si upgelaten. Tum anderen kumpt it tu, oft din
bruder din
| Seite 153| erve mit di delen wille unde sin len nicht mit
di deilen. Hirna tum dridden kumpt it tu, criechstu mit eme umme len dat gi beide pandeden
edder iuwer en den anderen af dreve; wen du dit deme richter klagedest, so muste me aller erst
umme dat len untrichten, so muchte de richter pruven we unrecht hedde, unde dar umme mach he
dessen twen gebiden, dat en islik sin recht bewise.
| Seite 154|
Wiltu clagen uppe den de dines vorvaren gelt upnam, dat he eme len uplaten scolde, so kum an
enen vorspreken als hir vor geleret is unde de sprake alsus: her richter, N de biddet ener
bekennisse van iu unde van dem gehegeden dinge, oft he N recht erve si. Bekant di des de
richtere nicht, so vrage na deme dat it dem richter nicht witlik en is, wo he it eme witlik tu
rechtet maken scole. So vintme he scolet bewisen self sevende.
Sprikt ok de antwerder: her richter he is ein eigen, des biddic ens ordels,
| Seite 155| oft ic eme icht tu antwerdende hebbe, na deme dat nen eigen
erve sin mach. Sprikt aver jene, he ne were sime vader nicht evenbordich, so vrag, oft he
darmede des moge over sin, dat hes di nicht en late. So vintme he ne moge.
Geit aver dat al af so sprik: her richter, ic clage dat N mines vorvaren gelt dar umme hebbe
upgeboret, dat he eme sin len laten scolde, unde lovede eme dat, unde bidde dat gi eme tur
antwerde biden. Sprikt denne jene: her richter, ic en hebbe em nicht gelovet, wen mi de
sculdeget, deme ic lovede, deme wil ic halden, so bidde ens ordels, na deme dat het dinen
vorvaren des erve du bist lovede, oft hes di tu rechte
| Seite 156|
icht halden scole, als he jeneme dun scolde. So vintme he scole.
So vrage de antwerder, oft he eme dat gelt icht vul gelden scole, er het eme uplaten dorve.
Dat vintme. So vrage he, na deme dat hes nicht vulgelden mach, oft he eme sin gelt icht scole
weddergeven. Dat vintme.
| Seite 157|
Sprikt din bruder up sines vaders erve odder muder erve unde hedde het vorlovet, so vrag oft
din vader icht en siner
| Seite 158| kindere muchte afdeilen mit sime
gude, dar em do an genügede. Dat vintme. So vrag, na deme dat he do afgedeilet wart unde
vorlovede sin ervedel, oft he eme nu mede dorve deilen, edder wat dar recht umme si. Dat
vintme he ne dorve, deste hes nicht vorsake. So vrage, oft hes vorsaken wil, na deme dat het
vor gerichte vorlovet hebbe, oft hes vorsaken moge. So vintme he ne moge.
Ist aver vor gerichte nicht gescin unde vorsakede des din bruder, so vrag oft he tu rechte
ich scole inbringen, dat em din vader gegeven hadde. Dat vintme. So vrag wo het inbringen
scole. So vintme
| Seite 159| bi sime ede. Als de ed unde de
inbringinge scin is, so vrag, na deme dat he mer gudes utbracht hebbe dat bewislik gud is, oft
he dat icht scole inbringen, edder hes sic mit eden losen moge. So vintme he scolet ane
unscult inbringen.
Wen het denne inbringet, so vrag na deme dat he erve nemen wille, oft he icht dat len dat he
heft also bilke mit eme deilen scole, als he mit eme sin erve. Dat vintme. Vraget denne jene,
na deme dat len van sime heren heft, oft eme dat ieman avewinnen moge, wen vor sime heren. So
vrag dar wedder, na deme dat he uppe erve gesproken hebbe unde nemen wil, oft he dat icht na
lantrechte nemen scole. Dat vintme.
Scaltu denne alle gut inbringen, so vrag wat tu von behalden mogest.
| Seite 160| So vintme wat tu mit dime wive nemest, unde wat di din vader
von orsen perden wapen cledern gegeven heft. Is it aver int gemeine gut dines bruder wives gut
gekomen, so vrag, oft tu icht darvest wedder keren wen die helfte. Dat vintme, wen die andere
helfte is in sine egene nut gekomen.
So vrag, na deme dat din bruder des vromen van deme erve wil wardende sin, oft he des scaden
icht warden scole. Dat vintme. Dar jegen vrag, of hes wat vorgeven, vorguftet, vordobelet
hedde, oft hes icht scole den scaden allene hebben. Dat vintme.
| Seite 161|
Also N hir besceiden is, also vorbut he sic vor dit richte umme sin gut: wolde en odder sin
gut iennich man besculdegen, dar wolde he tu antwerden als en recht is unde biden ens ordels
tu vragen, wo dicke he sic vorbiden scole, dar he recht an do. So vintme dries. N biddet aver
umme en recht tu vragende, nademale dat he hir besceiden is umme sin benomede gut, unde de hir
jegenwardich stan de up dat gut gesaket hebben unde nicht en spreken, wedder he unde sin gut
erer ansprake icht scal loz sin. Dat vintme. So biddet N umme enen vrede to werkende mit
rechte over sin gut, dat he hir vor gerichte gewunnen heft.
N biddet ok umme en ordel tu vragende, oft me met rechte dat gut icht benumen scole, dar he
hir an beiden siden
| Seite 162| umme an gedegedinget is. N biddet
aver umme en recht tu vragende, oft he dat benande gut, dat he in rechter hebbende were heft,
oft hes icht neger tu behaldende si mit sinen rechten hebbenden were unde mit rechter
kantnisse siner heren, wan it em ennich ave tu winnende si mit iengerhande ansprake edder
bisprake.
Sittestu uppe pachtgude unde komen
| Seite 163| twene unde panden
di, er islik vor de pacht, so kum vor den lantrichtere unde sprik: her richter ic clage iu dat
N unde N mi beide gepandet hebben unne twevalde pacht, unde bidde dat gi se tur antwerde
biden. Komen se den nicht, so du als hir vor gesecht is. Komen se aver, so spreken se lichte
beide, se hebben dar recht tu. So vrag oft tu to rechte ienegen groteren pacht geven scolest,
wen din gut er gegeven hebbe. Dat vintme du en scolest. So vrag, weme du en tu rechte geven
scalt under den twen. So vintme erer nenem, it en werde di untworren. So vrag oft it en de
richtere icht
| Seite 164| untbiden scole, dat se sie na rechte
untsceiden. Dat vintme.
Sprikt den erer en: her richter de pacht is min unde hebbe se van minem heren, unde sprikt
de andere oc also unde tüt up enen anderen heren, so vrage de richtere unde secge sus: N ic
frage iu, na deme dat se hir beide stan unde spreken gut an, unde en islik sic vormet sines
heren de des eme bekant, oft se den ich bringen scolen. So vintme se scolen. So vrag wen se se
bringen scolen. So vintme tum ersten dinge. So vrag wat de vorlüst, de sines nicht en bringet.
So vintme, he mote dat gut mit bute unde gewedde laten. Tut erer en up enen vorsten, de bidde
ens ordels, na deme dat sin here ein vorste si unde unvormogelik tu vorende, oft he icht mit
sinen briven
| Seite 165| unde mit sinen ingebornen denest mannen
geweren moge. Dat vintme.
Ten se aver beide up enen heren, so vrage de richter, wor he se den to rechte wisen scole.
So vintme, he scole se wisen vor den heren, unde scole siner boden twene mede senden. Als van
dem meiere gesecht is als clage desser en oft is em not si.
Hedde aver ir en dar an ene gewere, de spreke sus: her richter, mi is dar umme hir nicht
gedegedinget, ic bidde ens ordels, oft gi mi icht scolen dach geven wen tu deme negesten
dinge. Dat vintme. Alzo dat ding kumpt, so sprek: her richter ic bid noch enes dinges, wen ic
mi noch nicht bedacht hebbe unde bid ens ordels, oft gi mi icht tu rechte den
| Seite 166| dach geven scolen. Dat vintme. Wenne dat ding denne kumpt,
so bidde desses ordels: na deme dat tu desses gudes enen bekanden heren hefst, de is di na
siner lenware gewert heft jar unde dach, oft tu is icht neger tu beholdende sist, wen is en
ander di af tu winnende, de der were darvet. Dat vintme.
Komen se aver beide vor den heren, we dar vorlust, dat scolen de boden betugen. De denne
wint, de vrage wat jenes broke si. So vintme he scole deme richtere wedden unde sime jegenere
buten geven. Wo me denne len vor den heren wint edder vorlust, unde wo me lenes gewere betugen
scal, des wil wi di wil got up des lenrechtes gerichte besceiden.
| Seite 167|
Clage up eigen de kumpt tu vifleie wis. De erst is dar umme, dat en erve nicht also drade
kumpt als de andere kumpt; so de erste nicht also drade kumpt als de andere kumpt; so wil de
erste dem lesten nicht mede deilen. De andere is, dat underwilen de negeste nicht evenbordich
| Seite 168| is unde dat eigen deme anderen nicht rumen ne wil. De
dridde is dar van, dat itlik sin eigen ut sinen geweren let ane erven gelof. Tom virden kumpt
it to, dat twe uppe en egen spreken, so dat en islik sechst it si sin. Tum veften kumpt it dar
van, dat de ene secht, en gud si sin eigen, unde de andere secht it si sin len.
| Seite 169|
Ist dat en stervet des erve du bist, so kum vor gerichte mit eme vorspreken, de secge so:
her richter, N biddet dat gi bekennen edder eme gunnen, dat dat bewisen mute, dat he N rechte
erve si. So segce he vort: her richter so claget he iu, dat N si gekomen unde heft sic sines
deles underwunden unde biddet dat gi en tur antwerde biden. So bede en de richter dries tur
antwerde.
Is he den dar unde antwerdet nicht, so vrag wat nu dar rechtes umme si. So vintme he scole
wedden. Also vintme tum anderen unde tum dridden male. So vrag
| Seite 170| na deme dat he dries geweddet heft unde nicht antwerden ne wil, wat dar rechtes
umme si. So vintme du hebbet dine clage gewunnen.
Wultu aver der antwerde di weren, so sprik: her richter, mi is hir umme nicht gedinget, ik
gere des nesten dinges unde bidde ens ordels, oft gis mi tu rechte gunnen scolen. Wen dat ding
kummet, so bidde aver des anderen, dt gift me di. Heft he aver dat eigen noch nicht beseten
jar unde dach, so vrag, n deme dat hes noch nicht jar noch dach beseten heft, oft he dar icht
tu hant vor antwerden scole unde sunder toch. Dat vintme.
Beclaget men di ok umme din egen in eme anderen rchte dar it nicht inne licht, so vrag oftu
ergen umme din egen dorvest antwerden, wen in deme gerichte dar it in licht. So vintme du ne
dorvest, al weret ok vorme
| Seite 171| rike.
Kumpt he aver tume drudden dinge nicht, so vrag, na deme dat du dries geclaget hefst up din
erfeigen, unde he dorch dine clage dries geclaget si unde nicht vor ne kumbt, oft eme sine
were mit rechte ich gebroken si. Dat vintme, it beneme em echt not. So vrag, na deme dat em de
were mit rechte vorlecht si, oft me di icht in dat gut wisen scole. Dat vintme.
Kumpt aver jene vor unde sprikt: her richter, dat eigen is mine, wen ic bin N dochter kint
unde N de up mi claget de is sin bruder odder sin vader, unde bidde ens ordels, oft ic deme
erve icht neger si wen he, edder wat dar rechtes umme si. So vintme, dat kindes kint si neger.
Werstu aver des doden vulle broder sone unde were jene sin half bruder, so vrag, oft tu icht
also na sist dines vullen vedderen erve als sin
| Seite 172|
halfbruder. Dat vintme. Spreke aver de antwerder: her richter, ic was N vedder, unde he was
sin om, des bidic ens ordels, oft ic deme eigen icht neger si, na deme dat ic dar tu van
swerthalven hore, wen N si de dar tu van spilhalven horet; dar vrag jegen, na deme dat dat
erve vorsusteret unde vorbruderet si, dat is dat dar nen suster noch broder en si, oft de like
na icht deme erve sin, de like na der sibbe sin. Dat vintme.
Sprikt aver he: her richter, ic bidde ens ordels, na deme dat ic dat eigen hebbe beseten
drittich jar ane weddersprake, oft ic dar nu iemande umme
| Seite 173|
antwerden dorve. So vrag, oftu di binnen ses weken unde ein unde drittich jahre an dime
erfeigen icht vorswigen mogest. So vintme du ne mogest.
Wen he denne mit di deilen mut, so vrag wo gi deilen scolen. So vintme de oldeste scal
deilen unde de jungeste scal kisen.
Hestu enes broderes sone, de dines bruder egen na sime dode helt, de dime bruder nicht
evenbordich is, alse du darumme clagest, so vraget he lichte, oft he icht neger si sines vader
erve unde egens wen du, sint he sone si unde du bruder. Dat vintme, it ne si dat tu dar jegen
vragest, oft en des anderen erve nemen moge, de deme nicht evenbordich ne si. So vintme he ne
moge. So vrag dar na dat de unevenbort gelegen is, oft ennich unechte kint moge an gude sines
vader recht behalden edder sin erve. So vintme he ne moge. Edder vrag, oft ennich eigen eme
vrien evenbordich si. So vintme he ne si. Edder de dar nicht eigen is dar sin vader eigen si.
So vintme
| Seite 175| he ne si. Edder vrag, oft iemen enes
dinstmannes eigen nemen moge de dar nicht dinstman nis, dar de dinstman was, des eigen he
heischet. So vintme he ne moge.
Machstu aver din vri edder din echt bewisen, so vrag, na deme dat tu din vri bewisen wult
unde din echt, oft tus icht neger tu behaldende sist mit dime tuge, wen is di ieman af tu
winnende mit sime tuge. Dat vintme. Hir vrag wedder, na deme dat it vor gerichte gescin si,
als oft he lichte in overachte gedan were unde also unecht were worden, edder oft he sic vor
gerichte tu egen gegeven hedde, wedder dus eme icht
| Seite 176| neger
sist over tu gande, wen hes tu vorsakende si. Dat vintme.
Was aver din vader vri unde du eigen unde bist vri gelaten, so vrag, na deme dat tu vri
gelaten bist, oftu icht hebbest vrier lantseten recht. Dat vintme. Edder vrag, na dem dat din
muder gewiszelt si to dines vader heren, unde du de wederweszle getugen machst, oftu den dar
dinstman sist, dar din vader dinstman was. Dat vintme.
Ist aver dat tu en nicht evenbordich bewisen machst, so bidde, oft em de richter tu rechte
sine were icht vordelen scole, na deme dat se eme in sine jegenwarde vorwunnen si. Dat vintme.
So vrag, oft me di tu rechte icht scole inwisen unde en dat ut. Dat vintme.
| Seite 177|
Let en sin egen ut den weren ane dinen willen, dat uppe di sterven mach, so secge din
vorspreke: her richter, N de claget dat N sic underwunden hebbe sines eigens des he wardende
was na N dode, unde biddet dat gi ene tur antwerde darumme beden. Is he dar nicht, odder wil
he nicht antwerden, so du als hir vor
| Seite 178| geleret is.
Kumpt aver jene unde secht: her richter, ic bidde ens ordels, na dem dat he noch levet de it
mi vorkofte, oft ic dar umme tu antwerdende hebbe. Dar jegen vrag, oft he den icht nomen scole
de it eme vorkofte. Dat vintme. So vrag na deme dat dut ansprikst, oft hes eme de it eme
vorkofte icht scole waren laten. Dat vintme. Kumpt jene nicht de em weren scole so vrag, oftu
mit rechte icht mutest wedder vorderen, dat an dime egene mit unrechte vorgeven si, up den dem
it gegeven is, Dat vintme. Wen dat gevunden is, so mut jene sinen weren bringen.
Als he kumpt, wil he eme denne geweren darmede dat he
| Seite 179|
spricht: her richter dat egen is min recht egen, dat hebic N vokoft unde wils em geweren
darmede, unde bekennes unde bidde ens ordels, oft ic it eme vorkopen unde laten moge. Dar
vrage jene wedder unde spreke: her richter, des te ic an iu, dat he des bekant dat it sin egen
si, unde darna dat it sin egen si so biddic ens ordels, oft het vorgeven edder vorkopen moge
ane minen gelof, sint ic sin erve bin. So vintme he ne moge. So vrag, na deme dat he des vor
gerichte bekente dat het vorgeven hedde, oft ic is mi icht underwinden mute, als oft he dot
were, na deme dat het gaf als het nicht geven ne muchte. Dat vintme. Weret aver
| Seite 180| dat de erve de upgift sach unde do nicht wedder ne sprak do
it gescach, oft he se nu wedderspreken moge, so vintme he ne moge.
Weret aver dat it mit dinen willen ener vrowen gegeven were tu lifgedinge, unde lite se it
edder sprike it were er egen, unde hedde se in erer gewere, so vrag, wo se edder ere
nakomelinge des vulkomen scolen, dat it ir egen si.
| Seite 181| So
vintme, se scolens mit ses scepenbaren vrien mannen vullenkomen. Kan se des nicht gedon, so
vrag, oft se icht an deme eigene beide liftucht unde egen scolen vorboret hebben. Dat vintme.
| Seite 182|
Ercricht en din gut unde clagestu dat unde sechst du hebbest it in geweren, unde secht jene
he hebbest oc in geweren, so sculdege en dat he sik hebbe dines gudes edder egens underwunden
unde nümet unde bidde dat men tur antwerde bide.
An desser antwerde hebben etleke vorspreken sunderleke behendichheit. Underwilen so
antwerden se sus: her richter, N secht, he si unsculdich des dat he N sines gudes icht neme;
so ordelt he vort tum edewart ude wenet, also he dat gesworen hebbe, dat he N nicht genomen
hebbe dat sin were, dat he denne der clage los si. Alse he dit
| Seite 183| gesworen heft, so bejegeneeme sus unde sprik: her richter, na dem dat he sin recht
dar tu gedan heft, dat he des mines nichht genomen heft, so sta ic nu unde bide mi eme vort
vor iu tu rechte unde iewelken manne umme dat vorbenomede gut, unde bede dar vor tu
antwerdene. Also do tom anderen unde tom dridden male. So vrag, sint dat du di dries voreboden
hefst, oftu enge not mer dar umme liden dorvest. So vintme di.
Ir ander kunst is, oft se enen wol tu dache laden, alse he kumpt, so vorbut sie jene unde
wil, dat me up
| Seite 184| en clage unde wilt dar vor hebben, dat me
jo deme de were deile de dar antwerdet, unde secht, hebbe gi de were, wes clage gi denne.
Clagestu denne so vraget he: her richter, ic bidde ens ordels, na deme dat ic dat gud in
minen hebbenden weren hebbe, oft ic mine were icht negen tu behaldende si, wen he se mi af tu
winnende. Hir vrage jene wedder, oft he icht tu rechte scole secgen, wo dat gut in sine were
komen si, er me de were deilen scole odder wo de de were tugen scole. Dat vintme.
Secht he denne he hebbet gekoft, dar vrage, na dem dat het gekoft het unde di geervet is,
wedder dus icht negen sist tu
| Seite 185| behaldende din erfeigen
edder he sines koften gudes. So vintme du sistes neger.
Sprikt aver jene: her richter, ic hebbet in minen geweren, unde sechstu du hebbest in dinen
weren, so vrag we an deme gude tu rechte were hebbe. So vintme, de it in nut unde in gelde
hebbe. Secht jene he hebbet in gelde unde sechst dut ok, so vrage oft gi des tu rechte icht
uppe de umme saten scolen gan. Dat vintme. So vrag, oft icht de tu rechte dat gut scole
behalden de denne mer tuge hebbe. Dat vintme. So vag, oft des iu de ummesaten nicht untrichten
ne kunden, wat dar
| Seite 186| denne recht umme si. So vintme dat gi
dat under iu like deilen, dar gi up sweren.
Claget en uppe gut unde secht it si sin len, de ander secht it si
| Seite 187| sin egen, unde hebbe gi beide nene gewere daranne, so vrag, wedder du icht neger tu
behaldende sist dines egenes an deme gude, edder it jene tu lene neger tu behaldende si. So
vintme du sistes neger. So vrag wo du dat eigen behalden scolest. So vintme mit drier scepen
tuge.
Heddestu it aver beseten jar unde dach ane weddersprake, so vrag, oftu dar icht ene rechte
were ane hebbest. Dat vintme. Vraget he denne, na deme dat he noch nicht druttich jar swegen
hebbe, oft het noch icht anspreken moge. So vrage, na deme dat erfeigens recht jegen de erven
unde jegen den richter si, dat me sic binnen druttich jaren nicht vorswigen moge, na dem dat
it nen erfeigen is unde is din len, oft dus denne icht neger mit diner were unde
| Seite 188| mit tugen unde mit dime heren tu behaldende sist. Dat
vintme.
Hefstu denne hulperede de sette unde vrage, na deme dat dut under eme alle jarlikes beclaget
hefst vor gerichte unde dat betugen machst, oft he de wile ienege were daran krigen muchte. So
vintme he ne muchte. So vrag wo dut betugen scalt. So vintme, mit deme richter unde mit twen
mannen. Odder vrage, na deme dat it di not benam, dat dus binnen der rechten tit nicht
weddersprikest, oft dut de wile vorsümen mogest oder nicht. So vintme du ne mogest. So vrag wo
dut bewisen scolest. So vintme uppen hilgen.
Wordet di denne wol afgewunnen,
| Seite 189| so vrag, na deme dattu
dar ni rechtes af ne weigerdest, unde it nemen nomen hefst, oft du icht behalden mutest, dat
du dar ut geboret hefst. Dat vintme.
Dit hebbe wi tur licnisse unde tur lere gesat, dat tu wetest wo me in deme gerichte vort
varen scal in borgerliken clagen, unde hir up spreken de ersten ses constitutiones.
| Seite 190| [Capitel 28] Hir beginnen sic de pinliken clagen. Wat
de pinliken clagen dun.
Sint dat in den ses settingen hir vor untrichtet sin de wisen der borgerliken saken, don
sette keiser vrederik desse seven settinge, na den he wil dat me rechtes wise halden scal in
pinliken saken. Pinlike clagen heten darumme pinlik, dat de beclagede man pineget wert dor der
clage willen oft he vorwunnen wert.
Des wete dat dit recht geft vifleie pine. Tum ersten pineget it so, dat it deme brochaften
nimpt sin lif. Tum anderen nimpt it sin
| Seite 191| gesunt.Tume
drudden benimpt it sin recht. Tum virden sine ere. Tum veften benimpt it eme den gemeinen
vreden. Des se tum ersten in dessem rechte des richters wise."
Vallen desse clagen buten den
| Seite 192| echten dingen, so lade de
richter sine dingplichten mit sime teken edder de scepen mit irme boden, unde toge gutliken den
cleger unde berope mit nichte unde spreke: unthalt di, bet se komen de ordel vinden, so wil ic
di en recht richter sin. Wenne he denne dat ding hegen wil, so sette he sic unde legge sin
swert over sinen scot unde secge: N ic vrage iu, na deme dat me not clagen wil, oft ic dar tu
rechte en ding hegen moge. So vintmet. So heget he en ding, alse hir vor geleret is.
| Seite 193|
Der clegere clage valt virleie wis. Tum ersten claget se ene hanthafte dat over jenen de
gevangen is in der dat. Tum anderen clagen se overnachtige clagen. Tum dridden clagen se over
einen de ungevangen dar tu antwerde is. Tum virden clagen se over einen de vorvluchtich
is.
Dat het en hanthaftich dat, de eime manne so tu heftit is, als oft it eme tu der hant cleve,
| Seite 194| dat is also dat des en nicht vorsaken mach. Over desse
geit de erste pine, dat geit an dat lif.
Wan dat dink geheget is, so late de cleger den brochaften buten deme dinge
| Seite 195| unde kome otmutlike unde druflike unde spreke: eia here her
richter, ic bidde dorch got eines mannes de min wort spreke. Wen denne jene an sin wort komen
is, so spreke de vorspreke: her richter, N de biddet dat he bringen mute vor iu in dat richte
enen, den he des bereden wil, dat he sin morder sin dif sin rovere sin woldenere en nottogere
sin vorveste man si, unde den he in der hanthaften dat begrepen heft, de noch is scinbar unde
he selve wisen wil. So vrag vort, wo du en tu rechte vor den richter in dat hegede ding
| Seite 196| bringen scalt. So vintme mit dime geruchte unde mit diner
bewisinge, dar du ene mede vorwinnen wult. So vure ene vor gerichte unde scrie uppe dem wege
to iodute over minen morder edder wo de broke si, unde over des landes rechte morder.
Wen he den heft in dat ding gebracht so stille se de vrone bode. So spreke de vorspreke: her
richter, wil gi dor god unde des rechtes willen N wort horen. So spreke de richter, ic hort,
he se dat he rechte du. So sprek: her richter, he wet it vor war unde werliker wen em lif is,
dat he em rechte dut unde biddet enes ordels, oft
| Seite 197| he N so
mit sime geruchte unde mit der hanthaften dat vor gerichte hebbe gebracht, alse he sine clage
wedder em stellen moge. So vintme he hebbe, he se dat he rechte du.
So sprek vort: her richter, so steit hir N unde claget unseme heren gode unde iu in godes
stede, dat N si komen wedder god unde wedder recht unde hebbe em jammerliken afgemordet sinen
liven vrunt, edder he hebbe eme waldinges afgerovet N, edder he hebbe helinges vorstolen N;
wel he des
| Seite 198| bekennen, dat mach he dun; wil he aver
vorsaken, so wil hes eme vorwinnen wo it eme tu rechte gedelet wert, unde biddet rechtes
gerichtes over den vorbenomeden misdedigen man, unde biddet ens ordels her richter, wat gi nu
dar tu dun scolen, dat en beiden rechte gesce. So spreke de richter: N des vrage ic iu. So
vintme dat he N tur antwerde bide. Dat vintme anderwerve unde druddewerve.
So spreke de unsculdiche man, oft he sus vorladen is:
| Seite 200|
her richter, ic bidde iu dorch god unde alle de hir ummestan, dat gi neines unrechtes an mi ne
staden unde min blut nicht tu unrechte ne giten, unde bidde ens mannes de min wort spreke; den
mut he em geven.
So spreke sin vorspreke, oft it umme dotslach si unde oft de dode dar jegenwardich si: her
richter, wil gi horen N wort, N de biddet dat gi laten eme dar en recht ordel umme werden, na
deme dat he N deme vromen manne ni wedder dorch hat noch dorch nenerhande sake willen wen
dorch rechte notwere gevellet heft, dat he bewisen wil met sines selves live unde mit
| Seite 201| bedderven luden unde wo het tu rechte bewisen scal, oft me
eme dorch notwere moge mort anspreken, edder wat dar en recht umme si.
So vrage desse, nademe dat de dode dar jegenwardich is, wen he sic tu rechte ni ne bot, er
de dode vor gerichte queme, oft he icht tu rechte nu em scole antwerden vor sinen hals, edder
wat dar rechtes umme si. So vintme, he mote den doden mit kampe der not vorwinnen, edder it ga
em an den lif. So vraget des clegers vorspreke, na deme dat de dode nenen vrunt heft, de dorch
em in kampe sinen lif wagen wille, oft he icht enen meden muchte. Dat vintme. So vrag, na deme
dat he sic selven dar tu geboden hebbe, unde di selven sunder kempen angesproken hebbe, oft he
di selven icht
| Seite 202| wedder reden scole. So vintme, he moget
mit kempen dun.
De andere were is, dat itleke richtere biden lude tu borge, de in der hanthaften dat
gevangen sin; des scal nicht sin. Dut het aver, so sprek: her richter ik wil en borgen unde
bidde ens ordels, oft gi mi en van rechte icht tu borge scolen dun, went gi en tu borge biden.
Dat vintme. Wil dit denne de richter versten, so vrag, wo hoge du em tu rechte borgen darvest.
So vintme vor sin wergelt.
Alse du ene inbringen scalt unde du des nicht en heft unde men von di eischet, so vrag na
deme dat tu siner nicht hebben machst, wo dut na rechte beteren scalt. So vintme du scolest
geven sin wergelt unde scolest loz sin. So vrag wat sin wergelt si. So vintme, na deme dat de
man si. So vrag wenne dut bereiden scalt. So vintme van deme dache over twelf weken.
Wer he aver gevangen umme düve, wultu eme denne helpen, so borge ene buten deme richte unde
van der düve oftu machst. Wen du denne ene wedder antwerdest,
| Seite 204| willen se denne em de duve up binden, so scrie he denne sin geruchte over de gewalt
unde kome tu sime rechte. Bistu aver sin vorspreke vor gehegedeme dinge unde heft he de duve
up deme halse, so vrag sus: her richter, N de biddet ens ordels unde ic van siner wegen, oft
men ieman mute in iuwen richte wunden edder van edder binden ane iuwen orlof. So vintme he ne
mote. Wentes wes men sic underwinden scal, den mut de richter antwerden. So vrage he, na deme
dat het ane des richters orlof gedan hebbe, oft he icht tu rechte antwerden scole dar umme.
Dat vintme.
| Seite 205| Vraget denne jene hir jegen, oft he icht mute
sinen vredebreker wunden odder vangen in siner vlucht, so vrag dar wedder, wo he des
vullenkomen scal, dat het em in der vlucht dede, na dem dat hem ni rechtes ne weigerde. So
vintme, he scolet betugen self sevende bedderver lude.
Heft he den der tuge nicht unde biddet he dages, so bidde dus ordels, na dem dat de clage
gedaget si, ift me den vangen icht scole tu borge dun. Dat vintme, it ne si dat he in der
hantaften dat gevangen si. So vrag wat en hantaft dat si. So vintme, dar en in der dat
gegrepen wert odder in der vlucht. So vrage de cleger, na deme dat it en hantafte dat si, oft
en de richter icht scole unvorborget behalden, wente
| Seite 206| sin
tuch tu besceidenen dachen kome. Dat vintme.
Als he denne de tugen bringet unde se tugen willen, dat het in der hantaften dat gedan
hebbe, so vrag, we tu rechte en tuch wesen moge. So vintme we vulkomen an sime rechte si. So
si we rechtlos si, unde vorlecgen. So du ok als de tuge gekomen sin unde secge ene gemeine
rede: hebbe gi iuwe tuge gebracht. Secht he denne ja, so secge, se mogen sen wat se tugen.
| Seite 207| Wan he denne süt, dat it en nicht sere witlik si, secht den
er en, it is uns jo witlik, wi wetent darvan odder darvan, so secge, des en hor ic doch van
iuwen kumpanen nicht. So secgen se ok lichte also. So sprik: dat wil gi tugen? Secgen se denne
ja, so vrag, nadem dat se dar stan unde sic jegen den armen man tu tuge biden ungevraget van
gerichtes wegene, oft de tu rechte jegen em tugen mogen. So vintme se ne mogen.
Vorlechstu denne sus odder anders sinen tuch, so vrag, na deme dat he mit sime tuge to dem
| Seite 208| utgelegedem dage nicht vullenkomen kan, oft he vor den
tuch icht wedden scole. Dat vintme. So vrag, oft de besculdegede man icht leddich unde loz si,
na deme dat jene in nener undat em vorwinnen mach. Dat vintme. So sprek: her richter, so steit
hir N de bedderve man unde biddet, dat gi sen unde laten iu untfarmen de not unde de gewalt,
de eme N tu unrechte an lecht, unde wise den de beude odder de wunde, unde spreke vort unde
bidde ens ordels , nademe dat he em tu eme
| Seite 209| vredebrekere
bereden wolde unde des nicht gedun mach, oft he den vrede an em icht gebroken hebbe, odder wat
en recht si. So vintme he hebbe. So vrach wat enes vredebrekeres recht si. So vintme, men scal
en hoveden. Ic hete di aver, oftu mit behendicheit der antwerde deme kleger untwikest, dat tu
denne vragest na bute der penninge unde nicht der pine; wen allene dat wi mit behendicheit den
usen wol helpen moten, wi muten doch deme unsculdichen nicht
| Seite 210| tu sere scaden. Des vrage, na deme dat he sic siner tu unrechte underwunden heft,
oft hen icht mit bute laten scole.
Is he aver sculdich unde kan he sic nicht untreden, so vrage des clegeres vorspreke, na deme
dat he de hantafte dat bewisen mach, oft hes em icht neger si over tu gande, wen hes em tu
vorsakende. Dat vintme, des he dat under em bewisen mach. So vrag wo men der hantaften dat
vortugen scole. So vintme self sevende. Wete aver dat oft desse dot were den men vorwinnen
wolde, den muchtme ane kamp nicht vorwinnen, oft en siner mage en mit kampe weren wolde. So
vrag war du de hilgen scolest setten. So vintme uppe des beclageden hovet. So vrag oft gi en
icht setten muten. Dat vintme, unde stunde he
| Seite 211| wol wedder
up, it en hulpe em nicht, allene wenen des dulle lude. So vrag, we de irste scole sin. So
vintme de clegere. So vrag wo sin ed scole luden. So vintme dat he der dat sculdich si, dat em
got so helpe unde de hilgen. So vrag wat sin recht si. Dat vintme na dem broke.
Vragede denne noch sin vorspreke, na deme dat it gebunden tit were, oft men icht tu rechte
versten scolde, so vrag dar wedder, nadem dat it en hantafte dat si, oft he tu hant sin recht
icht liden scole. Dat vintme.
Weret aver en kint dat der hantaften dat vorwunnen were, so vrag of iennich kint sin lif
| Seite 212| vorwerken moge, de wile it sic vor dorheit nicht vorsteit.
So vintme it ne moge. Is it ok en sinlos man, so vrag, oft iennich sinlos man sin lif
vorwerken moge. So vintme he ne moge. Ist ok en swanger wif, so vrag na deme dat de vrucht de
se drecht unsculdich si, oft se wol sculdich is, oft me se icht versten moge, bet de
unsculdege vrucht van ir kome. Dat vintme. Is it oc enes heren eigen, wil hene weren, so vrage
he, oft he wol vordelet is, na deme dat he sin ingeboren
| Seite 213|eigen si unde der dat unsculdich si, oft he ene mit sime ede icht untsculdegen moge. Dat
vintme.
| Seite 214| [Capitel 33] Oft de clage vornachtet is, wo me denne
varen scole.
Is din clage vornachtet so hege de richter en ding als hir gesecht is. So spreke din
vorspreke sus: her richter, N de biddet ens ordels wo he sine clage stellen scole over enen
sinen vredebreker
| Seite 215| odder rovere odder dif odder wo he
clagen wil, dat it em tu sime rechte hulplik si. So vintme, he scole se stellen mit sime
rechte, als he en vorwinnen wil. So vrage he wedder, oft dat geruchte vor der clage scole gan
odder de clage vor deme geruchte. So vintme, dat geruchte scole vorgan, went it is der clage
begin. So bidde he, dat het scrien mute. So sprict de richter, he gunnes em wol, oft is eme
not si. So scrie de sacweldige selven over N unde over sine unrechte vullest. Also du
anderwerf, druddewerf.
So vrag, oft he sin ruchte also gerupen hebbe, dat sine clage mit rechte stan moge. Dat
vintme. So sprek: so steit hir
| Seite 216| N unde claget gode unde in
her richter in godes stat, dat de vorbenombde N si gekomen unde hebbe den vrede an em
gebroken, unde nume wat he em gedan hebbe, unde biddet dat gi en tur antwerde biden.
So bide en de richter tur antwerde unde spreke alsus: N di bidic, dat tu N antwerdest als en
recht si. So vrag, na deme dat he ens tur antwerde geboden si, wat dar de richter van rechte
tu dun scole. So vintme, he scolen anderwerve unde druddewerve tur
| Seite 217| antwerde biden. So vrag vort, wat dar rechtes umme si, na deme dat he dries tur
antwerde geboden is unde he nicht dar tu en antwerdet. So vintme me scolen tu borge dun, also
anderwerf unde druddewerf. So vrag wat dar nu rechtes umme si, na deme dat he dries tur
antwerde unde dries tu borge boden si. So vintme he scolen beboden, oft he dar nicht
dingplichtich ne si, unde scolene dachen verteinnacht. So vrag oftu ene
| Seite 218| wor anquemest, oftu en icht upholden mutest, bet dat he di
vorwisse vor gerichte tu stande. Dat vintme.
Bistu denne richter so sprek: N ic vrage iu, na deme dat de clage mit ordelen gevrist is,
oft he icht vorborgen scole, dat he sine clage vul vüre. Dat vintme, it ne si, dat he als vele
eigens in deme gerichte hebbe als sin wergelt gut is. Unde heft he denne nenen borgen, so vrag
wat dar denne rechtes umme si. So vintme, he scal selven borge sin unde de vrone walt
| Seite 219| scole en behalden. Wer aver dit en scepenbare vri man, dem
dedeme alsus sulves, wen dat men en dachet over ses weken unde in de hogeste dingstat, deste
dit in ener grevescap were.
Aldus du ok, oftu einen truelos bereden wult, sunder dat tu nen geruchte scrien scalt, unde
ok oftu enen balemunden woldest. Weret ok dat itlike richter ruchte penninge escheden, dat
were unrecht, wente it vorbort neman ruchte penninge, wen de sine clage nicht vulvuren
wil.
Wen du sus tum druddenmale clagest so secge sus: her richter, N de biddet ens ordels, nadem
dat it sin dridde clage si
| Seite 220| unde N dries tur antwerde
geboden si unde nicht antwerden wil unde dries tu borge boden si, wat dar nu rechtes umme si.
So vintme me scole en vorloven. So spreke de richter: N ic vrage iu, wo ic en vorloven scal.
So vintme mit vingeren unde mit tungen. So vrag, we en vorloven a scole. So vintme de richter
unde de dingplichten. So vrag, we en seder herberge unde spise, wat sin broke si. So vintme he
wedde, it ne were, dat hes nicht en wuste, dat he vorvestet was. So vrag we di en scole helpen
uphalden, oftu ene ankumpst. So vintme de richter unde de dingplichten.
| Seite 221| So vrag wo du se dartu bringen scalt. So vintme mit deme
ruchte.
Bistu richter unde vorvestu enen sus unde wil hes nicht achten so vrag, nademe dat tu N
vorvestet hefst unde he des nicht en achtet, wat dar en recht umme si. So vintme, in de
hogeren vestingen scal men bringen. So vrag wo du dat dun scalt. So vintme, du scalt dine
vestinge dem marcgreven tugen odder deme greven. Is it aver desser wille, so scolen se se deme
koninge tugen; darmede scolen se en in ere achte nemen. So vragen se, mit wo mennegen manne du
se tugen scalt. So vintme self sevende
| Seite 222| der, de de ordel
vinden. Dit mach de richter dun ane des clegeres willen; he mut des ok nicht vorsecgen oft it
de cleger wil.
Is he sus jar unde dach in des rikes achte, so vrage de richter, odder de clegere de en dar
in brachte vor deme koninge, odder de koning selven oft he wil ane desse alle, wat dar nu
rechtes umme si, seder he dristleken stan hebbe jar unde dach in des rikes achte. So vintme,
he si rechtlos unde sin len si dem heren ledich unde dat eigen deme rike; it ne si dat it de
erve ut tie, odder it ne si en dinstman, so wert it sime heren.
Wert aver en balemundet, dat kumpt nicht hoger, wen als me dessen vorvestet, alse verdelet
men eme alle vormuntscap unde sin ere. De ok trueloz beredet wert, dem
| Seite 223| vorlecht me tur drudden clage sin ere unde sin len.
Clagestu aver over enen, er it overnachtich wert, wen he di tur antwerde unde tu borge boden
wert na dime ruchte, so vrag wat dar denne rechtes umme si. So vintme, du scolest de hantafte
dat tugen self sevende unde me scal en tu hant vorvesten. Was aver de richter dar nicht tu hus
dem du it clagedest, unde kundegest du it deme vroneboden odder in des richteres hus mit
getuge, is it wol vornachtet als de richter kumpt, so vrag, na deme dat tu it gerne claget
heddest oft dar de richter weset were, unde dut dem vronen boden kundegedest odder in des
richteres hus oft dar nen vrone
| Seite 224| bode nis, oft di de
richter icht richten scole, als oft it ni vornachtet were, unde oft he en tu hant vorvesten
scole. Dat vintme.
Queme ok de richter tu eme utgelegeden dache nicht, den dach vorlust de dar claget allene
unde mut niwe virteinacht clagen. Worde dar aver mer vorsumet, so mut man van nies nicht vore
quam.
| Seite 225|
| Seite 226| [Capitel 34] Of en vorvest wert, dem it not benam dat he
nicht vore quam.
Sven en vorvestet wert, heddet em not benomen dat he nicht tur antwerde en quam, unde wolde
noch gerne antwerden, so sende he tu deme richter unde bidde umme geleide. Dat schal em de
richter geven; wil des de richter nicht don, so vinde he welken wech he moge, dat he tome
richter kome, war he en unde de dingplichten hebben moge, it si wort si. So sprek: her
richter, ic bin vor iu tu unrechte vorclaget unde vorvestet, dar en wil ic nicht lenger inne
wesen, dat mi god so helpe unde de hilgen. Dut he sus, he is ut aller vestinge. So vrag oft he
di icht
| Seite 227| utlaten scole. Dat vintme. Weigeret di des de
richter, so claget dem hogeren richter unde suket vor em. Kanstus denne vulkomen, dat hes
geweigeret heft jene richter, so vordelet me eme sin richte. Werestu aver vorbodet unde over
virteinacht gedachet, so mustu echte not bewisen.
Tut sic en sus ut, so vrage de richter ens ordels, na deme dat he sic utgetogen hebbe, oft
he icht vorborgen scole dat he vorkome unde antwerde. Dat vintme. So vrag, wen he tu rechte
vorkomen scole. So vintme tu den negesten dren dagen. So vrag wo stark he tu richte komen
scole. So vintme,
| Seite 228| he scal nicht wen sulf druddegeste
komen unde scolen nene wapen hebben wen swert.
En heft he nenen borgen, so vrage de richter, oft me en icht sulven beholden scole. Dat
vintme. Vorborget he aver unde kumpt he nicht vor, so vrage de richter, oft he icht moge manen
N unde N, de en gelovet hebben vortubringende. Dat vintme. So spreke he denne: als mi gevunden
is, so mane ic se, dat se en vorbringen. Hebben se denne siner nicht, so spreken se odder ere
vorspreke: her richter, it benimpt em echte not, dat wil sin bode bewisen als en recht is,
unde biddet ens ordels, oft wi dar tu rechte icht mogen mede dach krigen.
| Seite 229| Dar vrag tiegen, na deme dat se sine borgen sint, oft den de
echte not ieman bewisen moge wen se. So vintme, it ne moge. So vrag wo set bewisen scullen. So
vintme up den hilgen.
Secgen se aver: her richter, wi bekennens unde mogen aver siner nicht hebben, so vrage de
richter wat dar er broke umme si. So vintme, se scolen jenes wergelt geven. So vrage de
richter wat sin wergelt si. Dat vintme. So vrage he wen set bereiden scolen. So vintme over
twelf weken. So vrag, wert deme clegere odder deme richtere bore. So vintme it bore deme
richter, deste he
| Seite 230| jenen wedder in de vestinge du. Worde
aver en ut deme gerichte geborget, dar he jegenwardich were mit deme clegere, so bort it dem
clegere. So vrag, wer se icht al mit eme wergelde scolen los sin. Dat vintme.
Hebben se ene so spreken se: her richter, wi wille en gerne vorbringen unde vragen ens
ordels, oft gi icht em vor walt vrede werken scolen. Dat vintme. Als he denne vorkumpt, so
neme he tuhant enen vorspreken, de spreke sus: her richter, hir steit N unde but sic tu rechte
vor iu enem isliken manne, enewerve, so du he anderwerve unde druddewerf. So vrag vort, wat he
nu tu rechte dun scole. So vintme, he scole tum anderen dinge komen. So du he aver aldus. So
vintme, he
| Seite 231| scole sic tum dridden dinge vorbiden, na deme
dat de cleger nicht dar si. Were aver de cleger dar, so vrag, na dem dat de cleger
jegenwardich si unde up ene nicht en claget, oft he icht leddich unde los si. Dat vintme. So
vrag oft he icht eme sine bute geven scole. Dat vintme. So vrage de richter, na deme dat he
jenem sine bute geven heft, oft he em icht wedden scole. Dat vintme. Kumpstu tu dem drudden
dinge, so vrag, na dem dat tu dar sist, als dine borgen gelovet hebben, oft dine borgen icht
scolen los wesen. Dat vintme. So vorbide dit als hir vor gesecht is. Darna so vrag oftu icht
loz sist. Dat vintme.
Bistu aver dar unde wult clagen, so erheve dine clage unde sprik: her richter ic bidde ens
ordels, oft gi mi icht to rechte ener vestinge rechtes helpen scolen over den man, den ic vor
iu vorvestet hebbe unde den ic vor iuweme richte angekomen bin. Dar vrage jene tiegen: her
richter ic bidde ens ordels, oft mi de vestinge tu ennegen scaden komen scole tu rechte, dar
he mi tu unrechte hadde ingebracht, unde dar ic mi mit rechte hebbe utgetogen. So vintme se en
scade en nicht, deste he des uttendes vullenkomen mach mit deme richter, odder mit deme
sculten odder mit deme vronen boden in des richteres stat, unde mit twen dingplichten odder
twen scepen oft is under koninges banne si.
So vrag wo er tuge gan scole. So vintme, des richters scole gan: N quam vor mi unde toch sic
ut als he van rechte scolde, dat spreke
| Seite 233| ic bi des rikes
hulden, odder dat mi god so helpe unde al sine hilgen, ofte he lichte deme rike nicht
gehuldeget ne hebbe. Also de richter sprekt, also spreke ok de vronebode bi deme ede den he
deme rike gesworen hebbe. Alsus dun oc de scepen bi dem ede den se tur banc gesworen hebben.
De dincplichten scolen tugen bi erme ede. Were den dar de richter nicht, de dar was don du di
uttogest, unde heddest tu de dinkplichten, so vrag, na deme dat de dingplichten dar stan, den
dat witlik is, dat tu di vor des richteres vorvaren uttogest, oft desse richter tu rechte icht
scole en tuch sin, likerwis oft it vor em gescin were. Dat vintme. Was he aver in des rikes
achte, so mut he des uttendes hebben tu tuge des rikes brif.
Vulkumpt he sus nicht, so vrage, na
| Seite 234| deme dat he der
vestinge bekant heft unde vormat sic, dat he der vestinge uttuch bewisen wolde unde des nicht
bewisen kan, oftu ienger vestinge mer bedarfst. Dat vintme.
Vulkumpt he aver, so stelle dine clage du cleger als du vor dedest.Wenme di den tur antwerde
büt, so nim enen vorspreken de spreke: her richter, N de biddet ens rechtes, nadem dat he hir
steit ungevangen unde ungebunden unde nener undat bi sic ne heft, oft he icht neger si tu
untgande desser ticht, wen is eme N overgan sculle. So vintme he sis neger tu untgande. So
vrag wo hes untgan scole. So vintme mit sines enes hant up den hilgen.
Were aver de clage umme düve odder umme rof, unde hedde desse sin
| Seite 235| recht darmede vor vorloren, so vrag, na deme dat he vor sin recht vorlorn hadde
unde du em des aver tiest, oft he tu bedderver lude recht komen moge, odder wat dar rechtes
umme si. So vintme he ne moge. So vrag, wo he sic denne untsculdegen scole. Dat vint me.
Vorsaket he des, dat he sin recht nicht vorloren hebbe, so vrag, na deme dattu it mit dem
richter bewisen machst, vor deme he dufte odder rof sonde, oft tu em icht sist neger
overtugande mit deme hegeden dinge, wen hes tu vorsakende si. Dat vintme. So vrag, of de
richter icht scole sine boden mede senden mit di vor den richter an den dus tüst, de dat horen
| Seite 236| oft tus vulkomen machst. Dat vintme.
Kumpstu aver mit deme richte van em, so vrag, na deme dat he di an dinen vrien hals
gesproken hebbe unde undat di getegen hebbe, oft he di icht scole dine bute geven. Dar vrage
jene jegen, na deme dat he sin ding mit rechte gevorderet heft unde ene ni kempliken mit
worden noch mit werken vore geladen en hebbe, oft he ienegen scaden darumme liden scole tu
rechte. So vintme he ne dorve.
| Seite 237|
Wultu clagen over dinen vorvesten man, als du ene ankumpst an deme richte, dar he inne
vorvestet is, als du
| Seite 238| en uphalden wilt, so rup tu iodute
over dinen vorvesten man unde des landes vorvesten man. Dit is di dartu gut, dat di dat richte
unde de dingplichten volgen unde helpen muten. So vure en tu hant vor gerichte mit deme ruchte
unde nim enen vorspreken de spreke alsus: her richter, hir steit N unde biddet ener
bekentnisse van iu unde van den dingplichten, oft he N mit ordele unde mit rechte in eine
vestinge gebracht hebbe. So spreke de richter: der vestinge bekenne wi, set gi dat it so si,
dar gi ene in de vestinge umme bracht hebben.
So
| Seite 239| spreke de vorveste man: her richter, dat wart ni so,
unde bidde enes mannes de sin wort spreke. Den scal men geven. So spreke sin vorspreke: hir
steit N unde biddet ens rechtens unde ic van siner wegen, oft me ienegen man vorvesten mach,
ane um den broke de dar geit an den hals unde an de hant. So vintme men ne moge. So vrag oft
he de dat icht nomen scole, dar he ene umme vorvestede. Dat vintme. Secget he denne, he
untforde mi min gut duftliken nachtslapender diet, dat ic eme gelegen hadde, so vrag, na deme
dat he dat ding ni duftlike odder roflike ut sinen weren brachte,
| Seite 240| als he dessen dink selven tum ersten bekant, oft he dar seder ienege dufte odder
rof an dun muchte, darmede he sine sunt vorwerken muchte. So vintme he ne mochte.
Wer he oc hir upgeholden unde were he in deme nederen gerichte vorvestet, so vrag oft men
mit der vestinge vorwinnen moge in dem hogesten richte, de in dem sidesten gescen si. So
vintme me ne moge. Wer he oc in dem hogesten richte vorvestet, so vrag of de nedder richter
des hogesten vestinge richten moge. So vintme he ne moge, he ne wille erer selven in jenes
| Seite 241| richters stede tuch sin.
Wer he oc unbenomet vorvestet, alse mit unrechter vullest, so vrag, oft iengerleie vestinge
dem manne it lif nemen moge, dar he nicht bi namen ingebracht si. So vintme it ne moge. Is it
oc in gebundenen dagen, so vrag, oft he wol vorvestet si, oft me icht over em scole
ungerichtet laten wen tu ungebundenen dagen. Dat vintme.
Sprikt aver jene redelike scult, unde is dat desse wedder nein sprikt de antwerder, he si
unsculdich, so vrage des clegers vorspreke,na deme dat he dor de sake de
| Seite 242| vestinge geleden hebbe, oft he em de sake icht si neger
overtugande, wen her em tu untgande. Dat vintme. So vrag he wedder, oft he de vestinge icht
tugen scole odder de dat er tugen. So vintme de vestinge. Hir scal de richter unde de
dingplichten eren tuch tu dun, alse hir vor geleret is. So vrag he vort, oft he de vestinge so
getuget hebbe, dat he de dat mit rechte tugen moge. Dat vintme.
So vrage he, wedder de besculdegede man sinen tuch liden scole stande odder sittende. So
vintme, he scole sitten. So biddet
| Seite 243| he dat he ene setten
mote. Des orlovet de richter. Wen he gesat is, stunde he wedder up, it ne hulpe em nicht, wen
cricht he wol dat stant wedder, he ne cricht darmede nicht wedder sin unscult. So vrag, wedder
du de scult vor dem ede kundegen scolest odder dar na. So vintme du scolest se vor secgen. So
vrag, war du de hilgen setten scolest. So vintme up sin hovet. So secge den broke unde svere
na, dat desse sake so was, dat mi god so helpe unde de hilgen. Du unde din tuch scolen to den
hilgen unde dar van komen, alse hir vor in borgeliken clagen geleret is. So vrag, wo der tuch
ed gan scole. So vintme dat sin ed reine unde unmeine si. So vrag, wo vele he der tuge tu
| Seite 244| rechte hebben scal. So vintme sevene mit di. So se des
antwerders vorspreke, oft he ienegen vorwerpen moge.
Wen se gesworen hebben so vrag, oft tu en der vestinge unde der sake vorwunnen hebbest,
alse du tu rechte scalt. Dat vintme. So vrag wat enes vorvesten mannes recht si. So vintme, me
scal en hoveden, wen al vorvestede lude holt me vor woldenere, dorch dat dat se vreveliken in
der vestinge stunden. So vrage dennoch sin vorspreke, na deme dat em sin vordinde pine
geordelet is, oft men eme ienege ander pine mute andun.7" So vintme me ne mote.
Wen he de geleden hebbe, so bidde eme enes vreden. Den scalme eme werken, up dat me deme
doden lichame nen laster mer en bide. So bidde em sin vorspreke den kerchof tu
| Seite 245| deme werliken richter. Des scolen em de papen staden, it ne
si dat he tu banne si, unde de werlike richter scalles dem vorspreken twiden. Sus scal eme de
vorspreke truwe bewisen an dem dode als an dem levende in deme he mach. Aldus holdet oc umme
hantafte dat, wente dat vorwinnent unde dit is al enes.
| Seite 246|
De drudde clage de vor gerichte valt de het en vormenget clage unde het dar umme sus, oft me
se borgeliken ansat, dat se mach pinlik werden, unde sat me se pinliken an, dat se mach
borgerlik werden. Dit kumptu van twierlike sake. Is it dat de borgerlike clage pinlik wert, dat
kumpt darvan tu, dat dat recht wil pinegen des brochaften unhorsamicheit. Is it aver dat se
borgelik wert, wen se pinlik wert angesat, dat kumpt dor dat dat recht dut gnade der
dorheit.
| Seite 247|
Spricstu des wort an deme brun odder blaw gewarcht is odder swulst, odder de dor de hut
gecrasset is, wen dat ding geheget is unde du tu vorspreken gegeven bist alse hir vor geleret
is, so sprik: her richter, hir steit N unde claget gode unde iu, dat N si komen mit
gewaldichliker hant unde hebbe den meinen vrede an em gebroken, unde biddet dat gi de gewalt
de an em gewarcht is besen willen.
Went it besen is so sprik: her richter, so biddet
| Seite 248| N ens
ordels, oft gi en tu rechte tur antwerde icht bieden scolen. Als he den dries tur antwerde
geboden is, is he denne dar nicht, so vrag denne wat dar rechtes umme si. So vintme, me scolen
dagen virteinacht. So vrag, na deme dat tu dine not dem richter in verscher dat bewiset hefst,
oft se hir untwischen vorwendet worde, oft di dat in diner clage icht hinderen moge. So vint
me it ne moge.
Kumpt he to dem drudden male nicht vor, so sprek: her richter, hir steit N unde biddet dat
gi em bekennen, oft it sin drudde clage si; so sprek vort, des steit N unde claget noch als he
iu
| Seite 249| twies geclaget heft, dat N an em den vrede gebroken
heft; wil hes em bekennen dat is em lif, wil hes aver vorsaken, so wil hes em mit sic selven
unde mit alme rechte vorreden unde vorwinnen, dat eme erdelet wert. Is he denne dar tu
antwerde nicht, so vrag, na deme dat he noch in sime homude steit, so dat he nicht vorkomen en
wil noch sic untreden ne wil unde dar umme dries vorclaget si, wat dar rechtes umme si. So
vintme me scolen vorvesten. Wo me en vorvesten scal unde wo men vorveste lude uphalden scal
unde vorwinnen unde weren scal, dat is hir al vorgesecht.
Wil en aver en vorspreke weren, oftu ene na der vestinge anquemest, dat he vragede: her
richter, ic bidde ens
| Seite 250| ordels, oft me iemende vorvesten
mote umme sodane sake, dar he sin lif odder sine hant nicht umme vorloren hedde noch vorboret,
so vintme me ne moge. So vrag vort, oft en man ane vleschwunde unde ane lemede sin lif
vorwerken moge odder sine hant, of he ok wol dar bi begrepen worde. So vintme he ne moge.
Sus weret he em, du ne vragest des ordels, na deme dat he nicht allene umme de walt
vorvestet is, mer umme de undat, dat he nicht vorekomen wolde unde oc na recht nicht beteren
wolde, oft men dun nicht vervesten muchte, so dat eme de vestinge moge nemen sin
| Seite 251| lif. Dat vintme. Dit is de erste vormengede clage de pinlik
wert.
Kumpstu aver tur antwerde, so kum an enen vorspreken als hir vor geleret is, odder bidde
dattu selven spreken motest.
| Seite 252| Des scal me di gunnen. Wenme
di tur antwerde bidet, so sprek sus: her richter hebic an N icht gebroken, dat wil ic gerne
beteren na rechte unde na genaden, unde bidde ens ordels, oft het icht bewisen scole wat em
gescin si. Dat vintme.
So vrag vort, oft de richter icht scole dat achten mit den de de ordel vinden, oft dat
kampwerdich si. Dat vintme. So vrag wat kampwerdich si tu rechte. So vintme lemede unde
vleschwunde. So vrag wo mennich man dat van rechte tugen scal. So vintme sesse tu dem richter.
Wen dit denne unkampwerdich gedeilet wert, so vrage de cleger, wat an em vorboret si. So
vintme he scal eme sine bute geven.
So vrag wat de bute si. So vintme
| Seite 253| na deme dat sin broke
is, oft he se mit duve odder mit rove nicht vorwarcht hebbe. Heft he se denne so vorwracht, so
vintme em tu bute twe beseme unde ene schere. So vrag oft he icht scole secgen, to watter bute
he geboren si. Dat vintme. Alse he denne secht, vulkumpt he des nicht, so vrage, na deme dat
he ander recht heft getuget unde des nicht vulkomen ne mach, up dat em worde mer tu bute, oft
he icht in deme male beide buten vorloren hebbe. Dat vintme.
Weret aver dat he geclaget hedde unde de clage mit gelde
| Seite 254| scattet hedde, alse vele vorspreken dun dat se secgen, he ne wolde umme twintich marc min
odder mer, so sprik du slichtes: her richter unsculdich bin ic des, dat ic an N icht gedan
hebbe, dar ic an em tu rechte twintich marc vorbore odder vorboret hebbe, unde bidde ens
ordels, oft ic siner sculde icht neger tu untgande si, wen hes mi overtugande. So vintme du
sistes neger. So do deme ede als hir vor geleret is, unde swere vrilike up mi, wen du hefst
nicht
| Seite 255| vorboret wen dine bute, unde nene bute boret hoger
wen uppe drittich scillinge.
Sprect den de cleger, ic bidde ens ordels, oft me icht scole antwerden na miner clage unde
scole bekennen odder vorsaken. Dat vintme. Dar vrage jegen, oft he di icht scole secgen, wor
van he van di dat gelt esche. Dat vintme. Spreket he, dat he vordere dor der slege willen, so
vrag oft tu an slegen dat gelt vorboren muchtest. So vintme du ne mogest, unde vunde me di
anderes, sceldet vrileken unde do du also wi di hirna leren willen.
| Seite 256|
De andere kumpt tu van anevange unde scut alsus. Wen du hefst anevangen dat dine is, it si
wat it si, tut hes an enen weren, so du als hir vor geleret is. Vorsaket aver eme de gewere
beide des kopes unde der gewere, wultu den de clage pinlik maken, so nim vorspreken als hir
gesecht is unde sprek sus: her richter, Clawes de tut an iu unde an dat gehegede ding, dat he
sine vordufte have hir bi em hebbe unde biddet ens ordels, oft N iummer vorsaken moge, odder
hes eme neger mit deme
| Seite 257| hegeden dinge si overtugande. So
vintme he sis em neger overtugande.
So secge vort: N de danket dem ordel unde biddet dat gi sin wort vort horen. So steit hir N
unde claget gode unde iu, dat N sulven eme hebbe N vorstolen, des wil he en vorwinnen mit der
scinbaren scult unde mit sines sulves live unde mit helpenden tugen wo he tu rechte scal, unde
biddet dat gi en tur antwerde biden.
| Seite 258|
Spricstu denne des antwerders wort so sprik sus: her richter, wil gi N unscult horen, hir
steit N unde secht unsculdich si he der duftes unde aller undat an desser have.
Sprikt den jene: her
| Seite 259| richter, ic bidde ens ordels, na
dem dat mi gevunden unde gevulbort is, dat he mi nicht vorsaken moge unde ic em neger si
overtugande, dat ic in deme hegeden dinge bewiset hebbe under em, oft hes mi vorsaken moge,
eder wat dar rechte umme si. So sprekestu sus dar wedder: wat N vor gehegedem dinge bewiset
heft, dat is dat N desse have bi sik heft, de he vor sin kofte gut hadde unde noch heft unde
ni vorsakede unde
| Seite 260| noch nicht vorsaket; mer he secht sik
des unsculdich, dat he N icht vorstolen hebbe, unde biddet ens ordels, oft he sik der dufte
icht neger tu werende si, wen men en overtugande. So vintme, he si des neger sik to werende,
deste het hebbe unhelinges gehalden unde en unbesproken man si.
So vrag, na deme dat he vor sin recht mit düve heft vorloren, oft he nu tu enes vromen
mannes rechte komen moge. So vintme he en moge. So vrage, wo he sik denne untsculdegen moge.
So vintme, he mote dat iseren dragen, odder
| Seite 261| he mote an
enen sidegen ketele wateres gripen, odder he mute sik deme kempen weren; dar vor mut he nu
seven man ede liden. Odder vrage, wo he des vulkomen scole, dat het unhalinge geholden hebbe.
So vintme mit twen bedderven mannen. Vulkumpt he des nicht, it geit em an den hals.
Du machst ok vragen, na deme dat he de düve bi sic heft , of it icht en hantafte dat si. Dar
vrage jegen, oft dat ene hantafte dat si, dar du nicht begrepen werst in der dat odder in der
vlucht, odder in wes hemeliken sloten
| Seite 262| gevunden wert. So
vintme it ne si. So vrag, na deme dat denne nen hantafte dat si, unde he dar sta ungevangen
unde ungebunden unde si en vulkomen man alles rechtes, oft he sic sines lives unde siner ere
icht neger tu werende si, wen me se em aftuwinnende si. Dat vintme.
Alse he sic der dufte untsculdeget heft, vraget he denne umme de bute, so vrage, na dem dat
em brok wart an sinen geweren, oft he icht tu recht di scole bute geven, unde oft tu icht
mogest en besculdegen unde bliven ane scaden. Dat vintme. So vrage de richter na sime gewedde,
als hir vor geleret is. So vrag wo du unsculdich scalt werden. So vintme mit dines sulves hant
alleine, odder na gewonheit. So vintme, self sevende; dat is unrecht.
| Seite 263|
De drudde vormengde clage kumt van
| Seite 264| lovede. Lovet di en
wat unde ne willes he di nicht holden, so nim enen vorspreken als hir vor geleret is, de
spreke sus: her richter, N de claget gode unde iu, dat N heft eme gelovet bi sinen truwen,
unde biddet ens ordels, oft gi ene van rechte icht scolen tur antwerde biden. Dat vintme.
Wen de drudde clage kumpt, kumpt he denne vor unde vraget ens ordels, oft he em icht scole
secgen, wat he em gelovet hebbe, dat vintme. So spreke desse: her richter, he lovede mi ene
were, don ic mi mit em sonde vor iu, do mi dat ungelucke gescin was, dat ic N den bedderven
man geslagen hadde, odder dat ic ene selven gewert hadde. Nu is komen N des doden mach, den ne
muchte he mit
| Seite 265| rechte nicht afwisen, den muste ic jeneme
beteren; odder sin here besculdegede mi umme de wunden de ic em gebeteret hebbe, odder he
beclagede mi umme de sake, unde nome se, de ic eme vor iu vorsonde unde vor deme richte, unde
wolde mi lifloz gemaket hebben, unde bidde, dat gi en tur antwerde biden.
Sprikt denne de antwerder: her richter, unsculdich bin ic des, dat ic em ienege were lovede,
unde bidde ens ordels, oft ic icht em des neger tu untgande si. So vrage, na dem dat it vor
gerichte gescin si, oft dus em icht neger sist overtugande. Dat vintme. So vrag wo dut betugen
| Seite 266| scalt. So vintme, mit dem richter unde mit twen
ordelvinderen. Wen dut den betuget hefst, so vrag wat nu sin broke si. So vintme he scole
geven ene werbute. So vrag wat ene werbote si. So vintme, sin rechte hant odder sin halve
wergelt.
Wer aver de antwerder dar nicht, so vrag, oft me en to rechte icht vorvesten scole, na dem
dat he sine hant vorwracht heft. Dat vintme. So vrag we en vorloven scole. So vintme, de
richter unde de dingplichten mit vingeren unde mit tungen. So vrag, oftu en tu allen tiden
icht upholden mogest in deme gerichte. Dat vintme. So vrag wat sin broke si, de en spise unde
huse witleken. So vintme sin gewedde.
Heft ene aver din herre besculdeget, so vrag, oft din here umme dine wunden iemende
sculdegen moge,
| Seite 267| des knecht du bist unde des egen du nicht
en bist. So vintme he ne moge, it ne were em tu laster odder tu scanden gedan. So vrag, oft en
de here sculdeget umme dat, dat is em andript, oft du en des dorvest afnemen. So vintme du ne
dorvest, du ne hebbest sunderliken gelovet.
Hefst du aver vrede unde sone vor enen anderen gelovet, so vrag, na deme dat tu vor em
gelovet hefst des tu unweldich bist unde an di gebroken hebbe, wo du dat tu rechte beteren
scalt. So vintme, he scole sin wergelt geven. So
| Seite 268| vrag wat
dat si. Dat vintme.
Heft he aver anderswat gelovet, des he nicht geholden mach, so vrag wat dar denne rechtes
umme si. So vintme, de richter scolene vor de scult antwerden bi der hant. Is he aver dar
nicht unde mach mes em nicht afpanden, so vordelet me eme sine ere unde sin lenrecht.
Heft he aver den vrede unde de sone vor sic selven gelovet, unde brikt he den unde vorsaket
der sone, so vrag ens ordels, wer hes neger tu vorsakende si, wen du eme overtugande sist. So
vintme, du sist der sone neger tu behaldene. So vrag wo du se betugen scolest. So vintme, is
it vor gerichte scin, so scolestu it tugen mit dem richter unde mit twen de ordel vinden. Is
it buten gerichte scin, so scaltu self sevende tugen.
Vorsaket he denne, dat he dar nicht gebroken hebbe unde vraget, oft hes di icht untgan moge,
dat vintme, it ne si vorme hegeden dinge broken. Is it den vor gerichte scin, so vrag wo dus
vulkomen scolest, dat he se gebroken hebbe. So vintme, mit deme gerichte unde mit ses
ordelvinderen. So vrag wat he darmede
| Seite 270| vorboret hebbe. So
vintme sin lif. So vrag welkes dodes he vorboret hebbe. So vintme, des he over jenen
gerede.
Desse dri clagen de borgerlik unde sunder geruchte sic irheven unde doch pinlik werden, de
hebbe wi di tur bekantnisse sat; de erste pineget also dat se den gemenen vrede nimpt, dat is
se vorvestet, de andere nimpt dat lif, de dridde nimpt dat lif odder de ere odders de gesunt.
| Seite 271|
De erste vormengte clage de me pinlik ansat unde doch borgerlik wert, dat kumpt sus tu.
Sleit en einen wech over din gewunnen lant, wiltu en panden unde weret he di, so rup din
geruchte, so muten di alle de volgen, de it horen. Wen du en denne begripst, so vore en
| Seite 272| vor den richter unde nim vorspreken unde vrage na dem
geruchte, oft du rupen mutest als hir vor geleret is.
So spreke de vorspreke vort: her richter des steit hir N unde danket iu unde allen vromen
luden de sime geruchte volget hebben, unde claget over N den sulven beruchtegeden man, dat he
quam mit gewalt unde ergerde unde tredde em sin sure bearbeide lant mit eme nien wege, unde
vorsede eme ein pant unde pandes unde biddet dar rechtes gerichtes¹¹ umme. mit gewalt; alse gi
eme over dat lant hebben gewracht enen rechten vrede, den heft he em gebroken unde biddet dar
rechtes gerichtes umme.
Wenme di
| Seite 273| denne tur antwerde bidet, so sprek: her
richter, ic bidde ens rechtes, na deme dat mi N tiet, dat ic den vrede scal up sinem gude
gebroken hebben, den gi em gewracht hebben, oft he icht mit iu des vulkomen scal, dat gi em
den vrede gewracht hebben, er ic dar umme antwerden scole, odder wat dar rechtes umme si. So
vintme, we up den richter tüt, de scal mit dem richter vulkomen.
Sprikt den de richter, it is vor miner tit gescen, wan hir sin lude under den ordelvinderen
de is gedenken; vraget he denne, na deme dat he up den richter tüt, oft hes icht mit deme
richter vulkomen scole, dar vrag jegen, oft it den ordelvinderen witlik si, oft de richter
icht scole tuch sin, wes se em berichten, als oft
| Seite 274| het
selven gesen odder gehoret hedde. Dat vintme.
Wultus denne vorsaken, so du alse gesecht is. Vragestu aver, na deme dat he claget heft, dat
du nie wege geslagen hefst, oft ieman nie wege sla wen de erst den wech vert, oft dune icht
slawet hefst, na deme dat dune nicht erst gevaren bist. So vrag darwedder, wente du ene beide
umme tredent unde umme pant beclaget
| Seite 275| hefst, oft di icht
de leste also vaste scole antwerden unde gebroken hebben alse de erste. Dat vintme.
So vrag, na dem dat tu en mit geruchte gevangen hefst unde vor gerichte hefst gebracht, wat
sin recht si. So vintme, he scal dat geruchte beteren mit dren scillingen unde doch sin pant
lecgen. So vrach, wat di dat pant stan scole. So vintme dinen scaden den du bewisen machst,
unde vor dat rat enen pennig. Rit he aver, he geft enen halven.
De ander vormengde clage de me pinlik mit gerüchte ansat unde doch borgerlik wert, de
kumptu, of en kint odder oft en sinlos minsche dodet dinen vrünt. Begripstu ene, so vür ene
vor gerichte unde bidde ens rechtes, wo du dinen gemorden
| Seite 277|
vrünt unde sinen morder mit rechte vorbringest. So vintme, mit dime geruchte unde mit der
hantaften dat, dar du mede en vorwinnen wult. So do als hir vor geleret is, dar me claget over
den, de mit der hantaften dat begrepen is.
Wen me se tur antwerde bidet, en is er vormunder dar nicht, so vrage de richter, odder ein
berve barmehertich man mit des richters orlove we he si, unde spreke sus: her richter, ic
bidde dat ic mute desser doren wort spreken, de hir neinen vorspreken hebben unde van dorheit
neman bidden konen. Is it aver de richter selven, de vrage, we de tu rechte vor gerichte
vorstan scole, de vormunden hebben
| Seite 278| scolen unde er dar
nicht en hebben. So vintme de richter. So vrag oftu en einen geven mutest. Dat vintme.
De spreke denne sus: her richter wil gi min wort horen van erer wegen, so bid ic enes
rechtes, oft me en icht scole enen dach leggen, dar ere rechte vormunder moge tu komen odder
wat dar rechtes umme si. Dat vintme. So vrag we en beboden scole. So vintme de richter. So
vrag we den boden lonen scole. So vintme de des vormunders bedarf.
Kummet he denne, so spreke he, kumpt he nicht, er gegevene vormunder spreke: her richter ic
bidde ens rechtes, na dem dat it kint noch als junk is, dat it sic van
| Seite 279| dorheit nicht vorstan kan arges unde gudes, odder na dem dat
god N geplaget heft an sime hovede unde heft eme benomen sine redeleke vornuft, also dat he
sic boses noch gudes nicht vorstan kan, oft he sin lif de wile vorwerken moge. So vintme se ne
mogen. So vrach wo junc en kint scal sin, dat siner kintheit in dessen saken geniten scole. So
vintme, de wile it binnen sinen jaren si, dat sin twelf jar.
Sprikstu aver du willest
| Seite 280| bewisen, dat it de unsinnige
dore dorch dorheit nicht gedan hebbe, unde so dorede nicht en si, dat he sic mit dorheit icht
unsculdegen moge, dar vrag jegen, na dem dat en de tüginge dat he nein dore en were ginge an
dat lif, wo he der tüginge vullenkomen scole de eme an sin lif ga. So vintme mit dem richter
unde mit ses vromen mannen; wen he tuget hir nicht der
| Seite 281|
dat, sunder he tuget dat desse als wis si, dat eme der doren recht nicht helpen moge. Dat geit
eme an sin recht unde an sin lif, darumme scalme dat alsus tugen.
Mach desser wedderrede nicht de cleger hebben, so vrage, na deme dat he van dorheit sin lif
nicht vorwerken mach, wat he denne vorbort hebbe. So vintme sin wergelt, des de dar dod si. So
vrag we dat scole untrichten. So vintme de vormunder van des kindes gude, odder van des doren
wegene van des vormunders
| Seite 282| gude. So vrach wat dat weregelt
si. Dat vintme.
Als me den vormunder tu gevende but dat wergelt, sprekt he denne: her richter, de dore heft
des gudes nicht, dar he ennich wergelt af bereiden mach, unde ic en wart sin vormunder ni, wen
sines gudes was tu cleine, dat ic it nicht vorstan en wolde. So vrag, we tu rechte kindere
unde unsinneger lude vormunder scole sin. So vintme ir oldeste evenbordiche swertmach. So
vrag, na deme dat he van rechtes wegene scole ir vormunder sin unde nicht dorch ires gudes
wille, unde des nicht gedan hebbe alse he selven dar secht hebbe, unde se warlos gelaten
hebbe, so dat he dat kint nicht en dvunge odder den unsinnegen nicht bewarede, oft he
| Seite 283| icht scole van dem sinen den scaden gelden, oft hes van dem
eren nicht gelden ne mach, des van siner warlose tu komen si, odder wat dar rechtes umme si.
So vintme he scalne gelden.
So vrag wor dus warden scolest. So vintme in sime gude. So vrag wit ut panden scole. So
vintme de vrone bode.
Vraget men aver, oft dat kint so vele nicht en hebbe, oft it de vormunder icht geven scole
van dem sinen, um dat het nicht gedwungen hebbe, dar vrage jene tiegen, oft he ienegen scaden
dar umme scole liden, na deme dat it en islik mit ruden wol muchte dwingen. So vintme he ne
| Seite 284|scole. So vrage wat dar denne rechtes umme si. So vintme,
du machst it slan mit ruden, odder du machst it denen laten, wente it di dat overdelede
wergelt ave dine. Du must em aver de kost geven unde must it nicht pinegen.
| Seite 285|
De drudde vormengde clage de borgerlik wert oft se pinlik wert angesat, dat is oft se mit
geruchte wert angesat, dat kumptu oftu begripest einen, de unwitliken dinen vrunt
| Seite 286| schote odder worpe. Den brink vor gerichte unde nim
vorspreke also hir vor geleret is, unde de heve alsus dine clage an: her richter N de biddet
ens rechtes, wo he sine clage irheven scole tu rechte over sinen morder, de den gemorden man
bi sic heft. So vintme mit sime geruchte. So du vort als hir vor gesecht is.
Wenme di tur antwerde but unde hefstu nene betere wedderrede, so spreke din vorspreke: her
richter hir steit N unde bekant gode unde iu in godes stede, dat N. sime liven vründe, de em
ni let en dede, si desse scade scen leider van sinen sculden unde deger ane sinen willen, unde
is em alse leit alse ienegen siner vrunde, unde biddet genade van gode unde van iu unde van
sinen vrunden, wente it is em gescen ane sinen willen unde quam sus tu, he scolde na enem
vogel schiten, oder he warp na eme hunde unde drapte em unde willet vorbuten, wo it god an em
unde over em gebut unde dat recht.
Vraget denne jene ens ordels, na deme dat he des mordes bekant, oft he des mordes icht
vorwunnen si, dat vintme. So vrage, na dem dat het ane
| Seite 288|
sinen willen dede, unde van ungelucke tu komen si sunder bosen vorrat, oft he icht hoger
gebroken hebbe wen sin wergelt. So vrage, na deme dat de dode dar jegenwart si unde he des
mordes bekant hebbe, oft he icht liden scal enes morderes dod. So vintme, mach he selfsevende
bewisen, dat it van ungelucke tu komen si unde dat he vor nene wrake mit em ne hadde, so scal
he geven des doden wergelt.
So vrage wat sin wergelt si. So vint met. So vrage wen met bereiden scal. So vintme over
twelf weken. So vrage de richter, wenme wergelt odder bute vorbort, oft me denne em ok icht
wedden scole. Dat vintme. Heft
| Seite 289| he denne in deme richte
nen gut unde heft he nene borgen, so vrage he, we en vor dat gelt beholden scal. So vintme de
vronewalt.
Alsus vallen vormengde clagen to rechte. Des hebben bose lude upgebracht, dat se van
borgerliken clagen pinlike maken tvierleie wis. Tome ersten beclagen se alsus einen man: her
richter, hir steit N unde claget gode unde iu, dat em N sculdich si hundert punt, des heft he
hulpende tuch als gut alse hes tu sime rechte bedarf, unde biddet dat gi en tur antwerde
biden.
Wen denne jene secht: her richter, unsculdich bin ic des unde bidde ens ordels, oft ic em
des icht neger tu untgande si wan hes mi overtugande si, so vraget jene, na deme dat he en mit
hulpenden tugen gesculdeget heft unde sin unscult sunder tuch sta, oft he dar
| Seite 291| umme icht wedden scole. Odder he vraget ens rechtes, oft he
eme antwerden scole, na deme dat sin clage ga. Vintme dat so vrage he vort, na dem dat he mit
getuge geclaget heft, oft he eme icht mit getuge antwerden scole. Dat vintme.
So vrage he vort, wan he sinen tuch leden scole. So vintme tome nesten dinge. So vraget he,
oft he eme icht dat vorborgen scole, dat he tu dinge kome. Wentme dat vint, so vraget he, na
deme dat he neinen borgen heft, oft he icht scole
| Seite 292| sulven
borge sin. Dat vintme. Sus dut he ok, oft he ene ane tuch beclaget. Wan denne jene sinen ed
bud, so vraget he wenne hene dun scole. So vintme over virteinnacht. So vraget he, oft me den
ed icht vorborgen scole odder scole selven borge sin. So veit he en unde stocten wente tu
dinge.
Alse he en denne in dat ding bringet, so mut de antwerder vragen, na deme dat he dar also
elende si van vründe, dat he dat sweren wil dat he nenen tüch dar hebben moge, oft he sinen
elenden tüch icht vor mute sweren unde sin unscult dar na. Dat vintme. So swert he drier lude
ed allene. Wen he sus van em gekomen is, so
| Seite 293| claget he
denne van nies dufte oder welke missedat he wil.
Dat is al to male unrecht, wen me mach susdane sake over nemande tugen. So spreken itwelke
lude, it si wicbeldes recht, dat me scole mit tugen winnen oder weren. Des is nicht. Wen me ne
mach in wicbelde tu rechte nene scult winnen mit tugen, wen na doder hant, odder vif scillinge
vordindes lones, odder it ne were vor gerichte redet. Ok scal en man antwerden tu isleker
clage alse recht is unde nicht darna dat se angesat is. It is ok dul umme den elenden tuch;
wente we tuch hebben scolde, de worde
| Seite 294| neddervellich,
hedde hes nicht, al wolde he vil dicke sweren dat he sines tuges nicht hebben müchte.
Hir antwerde sus tu wen he di beclaget, unde nomet he hulpende tuch so secge: her
| Seite 295| richter, ic bidde ens rechtes, na deme dat hir sessich recht
is, oft me mi umme sodanescult vortugen moge sunder hulpe eines gehegeden dinges. So vintme,
he ne moge. So vrag, na dem dat hes nicht vortugen mach, oft dus em icht mogest untgan mit
dime ede. Dat vintme.
So vrag, na dem dat dus rede bist tu dunde, oft dus icht tu hant dun mogest. Dat vintme,
destet in ungebundenen dagen si. Weret denne in gebundener tiet, so vintme, he sclne lesten
tume ersten ungebundenen dage. Vraget denne jene, oftu em dat
| Seite 296| icht vorborgen scolest, so vrage, na deme dat tu rede tu lestende sist unde nenen
borgen vormogest unde de scult up di ungewunnen si, oft he entwer den ed tu hant scole nemen,
odder scoles tu dime lovede sen. Dat vintme. Wen it were beter, dat me in itleker hilgen tiet
enen ed dede, wen datme dar umme enen stockede unde vinge.
So vrage de clegere, oft he den ed denne nicht en dede, wat dar denne rechtes umme were. So
vintme, de scult were up den antwerder wunnen, unde he muste dem richter wedden unde
| Seite 297| em sine bute geven, unde muste darna en aller wegene wol
uphalden mit rechte, unde em darf de wile neman tu rechte stan.
Wat it recht anderes van vorborgen secht, dat meinet it so, oft it de antwerder dun wil, up
dat he des dach krige, odder it menet in pinliker clage. Sculdeget me di ok, so vrage wor du
tu rechte umme borgede scult antwerden scolest. So vintme vor dime richtere odder dar du
geborget hefst, odder du ne hebbest rechte geweigeret.
| Seite 298|
De andere unrechte vormengde clage de dichten se sus. Wen en, dem se wat geborget hebben,
vorvluchtich wert, so claget he dufte up en mit geruchte umme dat he em mit willen lech unde
secht: her
| Seite 299| richter wil gi N wort horen, so steit hir N
unde claget dat N hebbe em duftliken untreden sin perd odder untvüret sin gelt tein mark odder
untdragen sine cleder, unde ordelt vort als up einen vorvesten man als hir vor steit.
Scut di dit, so tie di ut der vestinge unde kum vor alse hir vor geleret is unde vorbide
di. Kumpt denne jene unde besculdeget di umme slicht scult, so vrag, na deme dat he di umme
ungerichte beclaget hebbe unde dar du jegenwardich tur antwerde nicht en werest, unde he nu
des ungerichtes nicht en clage, oft he di tu rechte icht scole bute geven. Dat vintme.
Sprikt he aver: her richter ic clage iu als ic io dede, dat he mi dat mine dufliken untvurt
heft unde numet wat it si, so sprik: her richter ic vorstal em des nicht, he antwerdet mi ut
sinen weren mit willen unde leget mi. So sprikt denne jene he sis unsculdich, oft hes icht
neger tu untgande si. So vrage dar wedder,
| Seite 301| na deme dat
dus bedderve lude tu tuge hefst, den it witlik si dat het di lech, unde he wol wiste dat dut
haddest unde unvorholen hildest, oft tu des icht neger tu betugende sist. Dat vintme.
Sprikt denne jene: ic haddet iu gelegen up enen dach, darna vorde git stolinge enwech na
slapender diet, unde bidde ens rechtes, oft git do icht stelen don git stolinge wech
| Seite 302| vorden. Dar vrag jegen, na deme dat dut tum irsten unduflike
ut sinen weren unde mit sinem willen brachtest, oftu ienege not dar umme tu rechte liden
dorvest, dat dut tu dem benomeden dache nicht wedder ne brachtest. So vintme du ne dorvest.
Vintme di anders, hir nicht alleine mer in allen ordelen de ic di gesecht hebbe, so scelt de
ordel vrileken unde do alse ic di hir negest lere.
| Seite 303|
Swen de richter enen enes ordels vraget um ene sake unde vint hes nicht, so bidde den
richter, dat he em umme dat ordel mane. Wen he so dries gemanet is unde wil hes nicht vinden,
so vrage wat sin broke si. So vintme sin gewedde. Is aver de, up den din ordel geit, din here
odder mach odder man, so vrag oft tu up desser welk dorvest ordel vinden. So vintme du ne
dorvest, oft it an eren lif ere odder sunt ga.
Secht he aver, he ne kones nicht
| Seite 304| vinden, so vrag wo he
dat bewisen scole. So vintme up den hilgen. So vrages de richter al umme. Wen se alle gesworen
hebben up den lesten, so vrage, na deme dat hes oc nicht en wete, oft mes em icht wen tume
negesten utgelegeden dinge dach geven scole, dat hes sic bevragen moge. Dat vintme. So rad ik
dat du de ordel scriven latest, dat it de richter unde twe dingplichten horen.
Wen he dat ordel inbringet, so vrage de richter: wil git alle dat it recht si unde vulborde
git. Dunket di denne nicht recht so sprek: her richter, ik en vulbordes nicht, wen dit dunket
mi
| Seite 305| rechter, unde sprek den dat di recht dunket. So vrage
de richter, wat he nu dar tu dun scole. So vintme, de richter scole den dingplichten biden,
dat malk spreke, mit welkeme ordel hes hebbe. We den de merer volge heft, de behalt dat ordel.
Vraget denne de richter odder de dat ordel behalt, wat jenes broke si de de vulbort vorsprak,
so vintme he si ane broke.
| Seite 306|
Vint me di unrechte under koninges banne so sprik: her richter, dat ordel dat de scepe N
gevunden heft dat bescelde ic, it is unrecht unde bidde ens ordels, wer ic stande odder
sittende en recht vinden scole. So vintme, sittende scal met dun. Darna vrage, up wes stul du
sitten scalt. So vintme up des die it ordel
| Seite 307| vant.
So vrag dar jegen, oft ieman din ordel scelden mach, he ne si di evenbordich. So vintme he
ne moge. Is di de denne nicht evenbordich, so vrag wat sin broke si. So vintme, he scole deme
richter wedden unde jeme sine bute geven. So vrag wat sin wedde si. So vintme sestich
scillinge. So vrag wat sine bute si. So vintme drittich scillinge.
Bistu aver em evenbordich, so vrag oft he di den stul icht rumen scole. Dat vintme. Also du
di den gesettet hefst so sprik: her richter, dit is recht unde willit behalden alse ic tu
rechte scal, unde tie des dar ic van rechte scal, unde bidde enes rechtes wor ic des tu rechte
scal tien. So
| Seite 308| vintme vor dat rike.
So sprik: her richter ic bidde der boden unde bidde ens ordels, oft gi mi se icht scolen tu
rechte mede geven, unde gi mi unde se mit minem jegenere icht becostegen scolen. Dat vintme.
So vrage de richter, watterleie lude de boden scolen sin. So vintme scepenbare vrie lude. So
vrag wo vele ir sin scolen. So vintme, dat scal sin de dat ordel scalt unde de dat ordel vant,
unde twene knechte unde twene boden mit twen ridenden knechten. Desse alle scolen ok hebben
twe knechte tu vute. So vrag wo men erer plegen scole. So vintme, den heren tu deme etende
| Seite 309| dre tideche richte unde den knechten twei unde iewelkemen
heren enen guden beker wines, brodes unde bires genuch, unde iewelkeme perde vif garven under
dach unde nacht.
So vrag we dit gelden scole. So vintme de it ordel vorlust. So vrag wat wisheit du dar vor
hebben scolest. So vintme, se scolen pant setten dat wisse noch si van guden luden, odder dun
| Seite 310| sulven de kost. So vrage de it ordel bescilt, wen he sic
erheven scole unde se de mede varen scolen. So vintme, wen se den koning erst voreschen up
sessescher art. So vrage de richtere wanne se scolen wederkomen. So vintme, binnen ses weken
of se gevorderet werden.
So vrage de richter, watme dem cleger unde dem antwerder dun scole. So vintme: is de clage
borgerlik so scalme se dagen, is se pinlik so scolen se borgen setten, oft se nen erve in deme
gerichte hebben. Heft he nenen borgen, odder is he in der hantaften dat, so scal en dat
gerichte behalden.
Sculde oc ein en ordel, also darna eines anderen twischen gevraget worde, so vrage, na deme
dat hes nicht tu hant ne scalt, oft het nu bescelden moge. So vintme he ne moge. Were he oc
gevangen vor gerichte bracht, edder hedde he enen kamp gelovet, so vrag oft disse ordel mogen
scelden. So vintme se ne mogen. Wen du vor den koning kumpst, so do als ic di hir na lere.
| Seite 312|
| Seite 313|
Scilstu en ordel in der marke, so du als hir vor geleret is, mer des, dat du nicht dorvest
des stules bidden, unde des dat en islik bedderve man mach bode sin, unde oc des dat we it
scilt nicht darf tu hant vor den koning tien, wenme tüt is in eine hogere dingstat.
We in der nien marke en ordel scilt, unde biddet ens rechtes war hes tien scole, so vintme
tur klinken bi brandenborch. So bidde der boden unde ens rechtes, oft men se mit di
| Seite 314| senden sole. Dat vintme. So vrag watterleie lude se sin
scolen. So vintme, vulkomene lude in erme rechte. Weigert di des de richter, dat clage sime
richter, de scal em biden dat het du. En deit he denne des nicht, so vordeilet men em sin
richte, unde richtede he vort in pinliker clage, it ginge em an den hals.
Kumtu tur klinken, vintme di den noch unrecht, so du als er, so wiset man di tur krepen in
der alden marke. Van denne wisetme di tur linden. Scilt met dar ok, so bidde der boden unde
ties war dus van rechte tien scalt. So vintme di in de hogeste dingstat, dat is in des
kemereres kamere, dat is tu tangermünde. Itlikes
| Seite 315| richtes
boden unde kost kert dar dut anderwerve scilst. Vor deme dut denne scilst, de nimpt wisheit
unde dut vort boden unde kost. So vrage we de bode scole sin. So vintme it gehegede ding. Wan
du denne dar kumpst, so heget de marggreve odder de dar sit in siner stede ein ding. So vrage
mit weme
| Seite 316| he dat dingen scole, so vintme mit vulkomen
luden an herscilde.
So bidde einen achtbaren man de din wort spreke, en ander mut des nicht dun. De spreke: her
richter, hir steit N unde biddet dorch god unde dor recht, dat gi willen horen um ein ordel,
dat eme dar gevunden wart tu unrechte, deme he mit rechte wedderstan heft, unde biddet ens
ordels, we dat tu rechte vinden unde scelden scole. So vintme, de dat ordel vant de scal
secgen wo he gevraget worden unde wo het vant; de it scalt de scal secgen wo het scalt unde
wat he vor en rechter vant. Disses scolen se beide
| Seite 317| tien
an gehegede ding.
Wenne is dat bekennet, so spreke de richter tu einem vulkomen manne an deme herscilde: N ic
bidde iu bi iuwer huldeginge, dat gi utgan mit al den de hir sin unde bringen wedder in, welk
ordel under dessen twen dat rechteste si. So bidde jene dages wen tume anderen middage, unde
des rechtbukes ut der kameren oft ses bederven. Dat scalme em bi plichte dun.
So vrage he,
| Seite 318| wen men dars bekostegen scole. So vintme,
den sulf sevende de it richte tur linden sat, unde den de dat ordel vant unde den de dat
scalt. So hebben de anderen orlof. So vrag we it don scole. So vintme, de dat richte sat tur
linden von des gelde de dar vorlust.
So gif en also hir vor geleret is. Des morgens so bringe jene dat ordel in. So bidde jene
dem it wedder is, oft me dat recht icht in dem buke bewisen scole. So vintme, entwer me scolet
em
| Seite 319| bewisen dat it so si, odder me scoles em gunnen dat
het bewise dat it so nicht en si. Wen dat denne bewiset wert, so vrage de richter oft em
genuge; vulbordet het denne, so vrage de de wint, na deme dat het vulbordet heft, oft hes icht
mer scelden moge. So vintme he ne moge. So vrag wat sin broke si. So vintme, he scole dem
richter wedden unde jeme bute geven unde des richters kost gelden. So vrag wat de bute si. So
vintme, eme guderhande manne drittich scillinge, eme bure vefteine. So vrag wat sin wedde si.
So vint me des marcgreven wedde, oder des de in sine stede gesat is, drittich scillinge.
Scilt het aver mer, men wiset en vor dat rike unde dut als hir vor geleret is. Ne is des
nicht, oder wert he vor dem rike nedervellich, he mut al den richteren wedde unde kost geven,
in der richter he ordel scilt, unde bute geven deme de it ordel vint.
Wil he aver he scilt it vorme rike, unde tut is an sine vorderen hant, unde vraget na dem
dat he en sasse si, oft he vor deme rike icht scole sessesch recht hebben. Dat vintme. So
vrage, na deme dat em unrecht uppe sessesche art gevunden si, des he an sine vorderen hant te,
wo he dat
| Seite 321| wedderstan scole. So vintme, he scalt self
sevende wedder vechten wedder ander sevene.
Vant it aver en swave, so vrage, na dem dat he di unrecht vint noch dor den alden hat, oft
hes di icht mit kampe bewisen scole. Dat vintme. Is it ok en went, so vrag, oft iennich sasse
dorve ens wendes ordel liden. So vintme he ne dorve.
Worde en ordel gevraget unde scilt it en ander, so sprek: her richter ic hebbe iu vunden dat
mi recht dunket unde wil dar tu dun minen ed, unde bidde ens rechtes oft ic ennege not dar
umme liden scole. So vintme he ne scole. Is it aver vor di, so vrag dar wedder, na dem dat het
vor recht vant unde it di nütte si, oft he daraf laten moge ane dinen willen, er hes
afgedreven werde mit rechte. So vintme he ne moge.
| Seite 323|
Dit hebbe wi di live vedder tu einer wisheit gesat, dat du unde ein islik sik moge deste bat
vor unrecht bewaren unde moge sik ok deste bat in gerichte unde in rechte holden unde bewaren.
Wete ok, dat wi di anders nicht gesett hebben wen alse wi dat vor gerichte vornomen hebben,
unde alse wi dat selven in der sassen rechte gevunden hebben. Darumme wete, dat tu dat in der
talwise ganz unde gar vindest, de wi di hir vor gesecht hebben, unde beware dat de scrivere de
talwise nicht vorkeren.
Got de dar is de rechticheit, dar alle recht bi besteit, de rechtverdeche us also, dat us
werde der gerechten lon, dat dat uns nicht werde untwendet, dus is dit buk geendet. Des have
lof de beste, de erste unde de leste. Amen.