Społeczeństwo ludzkie od wieków stanowi przedmiot badań naukowych w różnych kierunkach. Wszakże pierwszy August Comte w pierwszej połowie bieżącego stulecia wygłasza nazwę «socyologji»; pojęcie zaś tej nowej umiejętności dopiero w naszych czasach powoli się wyrabia i klaruje. Postaram się wyjaśnić dziwne to zjawisko. W starożytnej Grecyi już zajmowano się polityką, jako umiejętnością o państwie, a więc o zjawisku społecznem; niemniej w Grecyi jak i w Rzymie zajmowano się badaniami antropologicznemi, a więc badano człowieka, będącego cząstką społeczeństwa. W Grecyi i Rzymie, a następnie u narodów chrześejańskich Europy kwitło dziejopisarstwo, którego przedmiotem również jest społeczeństwo; w nowszych czasach powstały: etnografia, filozofja historyi, antropologja, psychologja narodów, historya kultury ludzkiej, same umiejętności, zajmujące się w gruncie rzeczy społeczeństwem. Cóż więc za przedmiot nowy obiera sobie socyologja? Co spowodowało Comte’a do szukania nowej jakiejś umiejętności «o społeczeństwie» i zkąd pochodzi, że zacząwszy od niego, cały szereg «socyologów» usiłuje stworzyć i rozwijać coraz dalej nową umiejętność, jak gdyby chodziło o przedmiot nowoodkryty, podczas kiedy przedmiotem tym nie jest żadne nowoodkryte spektrum słoneczne, ani nieznane dotąd bakterye, ale przedmiotem tym jest to samo prastare społeczeństwo, nad którem przed grekami jeszcze zastanawiali się filozoficznie mędrcy starożytnego wschodu?...

Rzecz prosta. Nie musiała zuać prawdziwej istoty społeczeństwa Europa XVIII w., skoro z zapałem powitała teoryę rewolucyi francuzkiej o wolności, równości i braterstwie ludzi. Nie znając istoty społeczeństwa, oddała się złudnej nadziei, że potrafi tę wolność, równość i braterstwo w życie wprowadzić. Środkiem do celu miały być nowe konstytucye, ogłaszające wzniosłe te zasady, jako odtąd obowiązujące ustawy. Dopiero, kiedy pomimo ustaw najliberalliiejszych, głoszących nową ewangelję o przyrodzonych prawach ludzkich, rzeczywisty stan społeczeństwa się nie zmienił, bo nadal, jak pierwej, obok bogaczów opływających w dostatki nędzarze z głodu umierali; nadal jak pierwej możni uciskali słabszych; właściciele wyzyskiwali nieposiadających własności; przedsiębiorcy ciągnęli zyski z pracy robotników i t. d., – dopiero wtedy zaczęto pojmować, że społeczeństwo innem jest, aniżeli je sobie wyobrażali ci, którym przeobrażenie go tak łatwą się zdawało rzeczą.

Rozmyślając nad przyczynami niepowodzeń eksperymentów rewolucyjnych, chcących zaprowadzić między ludźmi wolność, równość i braterstwo, musiano dojść do poznania, że eksperymenty te opierały się na niedokładnej znajomości istoty tego społeczeństwa. Zaczęto się więc głębiej zastanawiać nad tym przedmiotem i przekonano się, że społeczeństwo składa się z różnych części składowych, z różnych warstw i klas społecznych, które w ciągłej są ze sobą walce i że wzięcie w rachubę jedynie tylko jednostek, jako części składowych społeczeństwa, prowadzi do fałszywych rezultatów. Wtedy to po pierwszy raz socyaliści francuzcy zaczęli pisać o burżoazyi i robotniku, o wielkich właścicielach ziemskich i o wydziedziczonym ludzie, o kapitale i o pracy i t. d. Słowem przestano rozprawiać o wolnych, równych i braterskich jednostkach, składających społeczeństwo i państwo, a zaczęto badać wzajemne do siebie stosunki poszczególnych klas, warstw i stanów społeczeństwa. W takim nastroju umysłów nasunąć się musiał pomysł ustrojowości społeczeństwa. Przekonano się bowiem, że wszelkie eksperymenty polityczne i społeczne nie odniosły pożądanego skutku i nie spełniły rokowanych nadziei. Musiała się więc nasunąć myśl, że rozwój społeczeństwa chyba nie od woli ludzkiej zależy, ale na jakichś naturalnych polega prawach, tak samo jak rozwój ustrojów zwierzęcych. Pierwszym główniej szym przedstawicielem tej myśli był Comte, który ją wyraził w ten sposób, że: «trzeba socyologje zbudować na fundamencie biologji». Było w tej myśli ziarnko prawdy, ale w złudnej osłonie, która jak ognik błędny zawiodła licznych myślicieli na manowce bezowocnych poszukiwań. Zaczęto badać społeczeństwo, jak gdyby ono przedstawiało ustrój zwierzęcy, a odnośne poszukiwania miały stanowić treść nowej umiejętności: socyologji. W Niemczech prócz licznych innych pisarzy, Schäffle i Lilienfeld napełnili takiemi poszukiwaniami i spekulacyami kilkotomowe dzieła. Owem ziarnkiem prawdy w całej tej literaturze socyologicznej jest zdanie, że rozwój społeczeństwa odbywa się według wyższych, niezmiennych i od woli ludzkiej niezawisłych praw, a więc zupełnie nakształt rozwoju zjawisk naturalnych. Wszystkie zaś owe przybory biologiczne, wszystkie te analogje między życiem i rozwojem społeczeństw a życiem osobnika ustrojowego – mają tylko tyle wartości, ile owa siara rzymska przypowieść Menonjusza Agrippy, czyniąca porównanie między rzecząpospolitą rzymską a ustrojem ludzkim. Są tu sprytne porównania i analogje, którym jednak brak wszelkiej ścisłej podstawy naukowej.

Trzymajmy się więc owego ziarna prawdy, a odrzućmy wszystkie te łuski poetyczne. Postawmy sobie pytanie: czy, jeśli prawdą jest, że życie i rozwój społeczeństwa odbywają sie według stałych i niezmiennych praw, nie można inną drogą i metodą dojść do poznania tych praw? Odpowiadam na to pytanie twierdząco i wskazuję następną drogę.

Społeczeństwo nie jest, jak to mniemano, sumą wolnych i równych jednostek, ale zawsze i wszędzie składa się z kilku zbiorowości, które oddziaływają na siebie zawsze i wszędzie według jednej i tej samej bardzo prostej zasady. Nazywamy te zbiorowości klasami, kastami, stanami lub warstwami. Każde społeczeństwo (nie licząc w to pierwotnej, przedpaństwowej a nawet przedszczepowej dzikiej hordy) składa się z dwóch lub więcej takich klas, stanów czy warstw. Otóż te składniki społeczne oddziaływają na siebie zawsze i wszędzie w ten sam sposób, to jest usiłując wzajemnie się wyzyskać. Chęć wzajemnego wyzysku grup społecznych jest duszą dziejów ludzkich i sprężyną wszelkiego rozwoju społecznego. Jest to założenie bardzo niepiękne, nieetyczne, niemoralne i Bóg wie jakiemi je można obłożyć jeszcze epitetami, ale niestety jest prawdziwe i dlatego nadające się znakomicie na podstawę dalszych poszukiwań naukowych i jako klucz, rozwiązujący bardzo wiele zagadnień dziejowych. Rzućmy okiem na którebądź państwa, czy nowożytne, czy starożytne, czy europejskie, czy amerykańskie. Widzimy w każdem co najmniej klasę panującą i klasę opanowaną. Dzieje i rozwój tego państwa zależeć będą od stosunku tych dwóch składników społecznych względem siebie i od zmian takowego. Zmiany te zaś są nieuniknione. Bo tak samo jak ruch jest najwyższem prawem całej natury, tak samo i w każdem społeczeństwie w stosunkach grup społecznych względem siebie panuje ciągły ruch, podsycany wiecznie żądzą każdej grupy rozszerzenia swojej władzy nad drugą, to jest żądzą coraz to większego wyzysku drugiej. Te wieczne dążenia każdej grupy, a mianowicie panującej do zwiększenia i rozszerzenia swej władzy, a opanowanej do ścieśnienia władzy panujących i zyskania coraz większej wolności, wytwarzają ciągły prąd życia politycznego, są przyczyną ciągłych akcyj i reakcyj jednej grupy na drugą. Wieczna prawidłowość rozwoju stosunków społecznych pochodzi ztąd, że te dążenia składników społecznych są w gruncie rzeczy zawsze te same, a przybierają tylko różne formy od różnych zewnętrznych warunków życia. Tak np. klasa panująca, osiadła na żyznych płasczyznach, utrzymuje klasę opanowaną w niewoli, zmuszając ją do pracy rolnej i gospodarczej, podczas kiedy klasa panująca, osiadła na nieurodzajnem wybrzeżu morskiem, leżącem u stóp skalistych gór, zmusi klasę opanowaną do służby okrętowej, aby żeglugą dorabiać się bogactw i potęgi; w innym znów wypadku, dajmy na to, w stepach wysoko położonych, gdzie tylko z hodowli bydła utrzymać się można, klasa panująca użyje klasy opanowanej do służby pasterskiej i pomocniczej przy chowie bydła. W każdym z tych wypadków stosunek między klasą panującą a opanowaną jest w istocie rzeczy ten sam: panujący wyzyskują pracę opanowanych. Różność zaś form tego wyzysku zależy od różności zewnętrznych warunków życia. Donoszą nam podróżnicy o dzikich szczepach Ameryki, które, czując głód, a nie mając pod ręką żywności, czynią wyprawę na najbliższy obcy szczep, napadają go znienacka, a porwawszy i zabiwszy pewną ilość tych obcych, pożerają ich. Oto najpierwotniejsza forma wyzysku; tak praktykują go barbarzyńcy, ludojady. Na wyższym stopniu cywilizacyi, na takim np. jaki widzimy dzisiaj jeszcze u albańczyków półwyspu Bałkańskiego, szczep silniejszy, będący w potrzebie, napada na słabszy i zabiera mu trzody i zapasy żywności. Wyżej organizowane i na pewnym już stopniu «kultury» stojące państwa nie czynią wypraw wojennych, aby zabrać kilka lichych trzód i trochę zapasów żywności, ale podejmują wyprawy wojenne w celu podboju i przyłączają do zakresu panowania swego całe kraje sąsiednie, jak to np. czynił Rzym starożytny, a z tak podbitych prowincyj ciągną następnie systematycznie korzyści w formie podatków i różnych danin. Jeszcze wyższą formą wyzysku «obcych» jest nałożenie kontrybucyi miljonowej lub nawet miljardowej przez zwycięzkie państwo na pobity naród sąsiedni. Wszystkie te formy wyzysku są gwałtowne, uskutecznione przez przemoc fizyczną. Dzieje ludzkie i rozwój społeczny przedstawiają nam także cały szereg form wyzysku innego rodzaju, uskutecznionego nie przemocą ale podstępem, najczęściej kupieckim, który atoli w wielu razach nie da się uskutecznić bez pomocy państwowej. Jeżeli dajmy na to Anglja zmuszała kolonje swe zamorskie do nabywania wyrobów wyłącznie angielskich, nie pozwalając okrętom innych państw prowadzić handlu z temi kolonjami, to była to forma wyzysku, uskutecznionego nie tyle środkami gwałtownemi, ile podstępem kupieckim, czyli, jak to się nazywa «polityką handlową». Dzieje dyplomatyczne państw, dzieje traktatów handlowych przedstawiają nam nieskończony szereg walk o wyzysk, prowadzonych nie środkami gwałtownemi, ale raczej podstępem. Jeżeli np. jakiś naród handlowy europejski monopolizuje w posiadłościach swych zamorskich handel z jakimś artykułem, krajowcom tamtejszym niezbędnie potrzebnym bądź to do utrzymania życia, bądź do zaspokojenia pewnych nieprzezwyciężonych nałogów (takim artykułem np. jest opium), to prowadzenie wyłączne tego handlu jest jedną z form pokojowych wyzysku obcej ludności. Wyzyski te odbywają się nietylko od szczepów ku szczcpom w stanie przedpaństwowym i od państw ku państwom w czasach historycznych i na stopniu wyższej cywilizacyi, ale także w obrębie każdego państwa od klass ku lassom, od stanów ku stanom, słowem w stosunkach wzajemnych między pojedyńczemi składnikami społecznemi państwa. Te wyzyski społeczne wśródpaństwowe odbywają się już tylko w formach prawnych, gdyż państwo, jaku organizacya panowania na podstawie porządku prawnego, nie pozwala ani na działanie gwałtowne przemocy, ani podstępu. Jeżeli zatem klasa panująca zaprowadza w kraju pańszczyznę i na mocy prawa tego żąda od włościan pracy pańszczyźnianej, to jest to wyzysk w formie prawnej. Jeżeli np. w Niemczech wpływ stronnictwa junkrów przeprowadza cło na zboże rosyjskie i ceny zboża w Niemczech sztucznie podwyższa, to jest to wyzysk ludności spożywczej w formie prawnej.

Zapatrując się na dzieje państw i społeczeństw z tego stanowiska wzajemnych usiłowań wyzysku w najrozmaitszych jego formach, przekonamy się wnet, że duszą dziejów ludzkich jest walka różnorodnych grup społecznych o byt za pomocą wyzysku, który znowu najłatwiej uskutecznić się daje przez panowanie, wskutek czego ta walka społeczna wszędzie i zawsze przyjmuje formę walki o panowanie. Ze względu na umiejętność jest to wielką korzyścią, jeżeli się może wszystkie zjawiska dziejów społecznych sprowadzić do jednego wspólnego mianownika, albowiem tym sposobem zyskuje się nietylko klucz do umiejętnego rozwiązania wielkiej zagadki dziejowej, której żadna dotychczas umiejętność polityczna, ani nawet filozofja historyi wyjaśnić nie mogły, ale co więcej, otrzymuje się możność przewidywania w danych stosunkach przyszłego rozwoju zjawisk społecznych i politycznych. Dopiero zaś ta ostatnia możność jest ukoronowaniem wszelkiej umiejętności, której największa wartość polega właśnie na tem, że poznawszy raz prawidłowość przebiegu zjawisk w przeszłości, potrafi nietylko pojąć z zasady przyczynowości zjawiska teraźniejsze, ale przewidzieć przebieg ich przyszły. Otóż tą umiejętnością, która bada stosunki wzajemne grup społecznych, stara się poznać prawa rozwoju tych stosunków i takowe formułuje – jest socyologja. Co umiejętność tę od wszystkich poprzednich, zajmujących się społeczeństwem odróżnia, to jest, że w rachubach swych pomija ona zupełnie jednostkę i liczy tylko grupami. Wychodzi ona bowiem z założenia, że jednostka jest ślepem i bezwiednem narzędziem grupy; że nie wola jednostki, ale interes grupy rozstrzyga zawsze i wszędzie o kierunku działań publicznych, o rozwoju społecznym i o losach walk społecznych. Tylko takie zapatrywanie się na społeczeństwo daje socyologji podstawę umiejętną, bo tylko na interesie grupy społecznej, który zawsze w gruncie rzeczy jest ten sam i zawsze z całą ścisłością da się sprawdzić, może polegać jako na fakcie pewnym, z którego następnie dają się wyprowadzać wnioski umiejętne, podczas kiedy wszelkie obliczenia, które się gruntują na istocie, usposobieniu i naturze jednostki, są niepewne i złudne. Jednostka łatwo zawiedzie; ulega ona w działaniu swem zboczeniom, które się obliczyć nie dadzą. Inaczej się ma rzecz z grupami społecznemi. Idą one zawsze i wszędzie drogą interesu swego, który się da umiejętnie zbadać i stwierdzić.

Życie grup społecznych i wzajemne tychże stosunki wydają nadto cały szereg zjawisk, które nazywam psychiczno-społecznemi i które również należą do zakresu przedmiotów socyologji, bo są rezultatami życia i rozwoju tych grup. Takiem zjawiskiem jest mowa ludzka, religja, moralność, prawo i t. p. Wytłómaczenie zjawisk tych z natury i istoty jednostki pozostaje zawsze niedostatecznem. Tylko pożycie wspólne grupy tłómaczy powstanie języka; tylko w gromadach ludzkich powstały religje i porządki moralne i tylko z zetknięcia się różnorodnych grup powstało prawo.

Nie sposób w szczupłych ramach, zakreślonych niniejszemu sprawozdaniu, roztoczyć choćby w zarysach socyalne tworzenie się, powstanie i rozwój tych zjawisk społeczno–psychicznyeh. Dość powiedzieć, że do zadań socyologji należy wykazać, jak z prawidłowego życia grupy społecznej i z koniecznych działań i oddziaływań grup tych względem siebie zjawiska te wynikają z koniecznością naturalną.

Mogę tutaj dotknąć tylko jeszcze jednej kwestyi najważniejszej, od której rozwiązania zależy ugruntowanie całej socyologji w historyi naturalnej ludzkości. Jest to kwestya początków antropologicznych rodu ludzkiego. Zapatrując się bowiem na rozwój społeczny jako na wynik działań i oddziaływań różnorodnych grup społecznych na siebie, musi się nasunąć pytanie: czy to zawsze tak było? A pytanie to jest kardynalneni, od którego wyjaśnienia zależy cała umiejętna podstawa socyologji. Jeżeli bowiem rozwój społeczny czyli raczej proces społeczny odbywa się jak każdy inny proces naturalny, jako wynik stałych praw, działających z koniecznością naturalną, to i nie mógł on nigdy a nigdy odbywać się inaczej. Jeżeli np. przyrodnik stwierdza dzisiaj, że promienie słońca, padając na teren wilgotny, wywołują parowanie: to nie może on wątpić ani chwili, że proces ten odbywał się tak samo przed miljonami lat – że wtedy jak i dzisiaj promienie słońca padając na ziemię wilgotną, wywoływały parowanie. Nie inaczej rozumować musi socyolog. Jeżeli poznaje, że w ciągu czasów historycznych i w teraźniejszości rozwój społeczny jest wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie różnorodnych grup społecznych: nie może on przypuścić, że rozwój ten kiedykolwiek inaczej się odbywał, innemi rządzony był prawami. W ścisłej konsekwencyi zaś tego zapatrywania musi on odrzucić jednoplemienność czyli monogenizm rodu ludzkiego i przeciwstawić mu hypotezę. wieloplemienności czyli poligenizmu. Szczęściem ta ostatnia hypoteza daleko więcej ma podstaw naukowych niż pierwsza i niezależnie od konsekwencyj rozumowań socyologicznych, przyjętą już była dawniej przez przyrodników, antropologów i filozofów jako jedynie racyonalna. Między nowożytnymi przyrodnikami znaczny poczet znakomitości, jaknp. Aggasiz, oświadczył się za poligenizinem, a wreszcie sam Darwin dalekim jest od hypotezy monogenizmu. Przyjąwszy zaś poligenizm jako punkt wyjścia, proces społeczny od samego początku staje się zrozumiałym. Gdziekolwiek w samych pierwiastkach rodu ludzkiego, wśród niezliczonych różnorodnych gromad ludzkich nastąpiły spotkania się wrogich gromad, tam nastąpić musiała walka o wyzysk wzajemny, o byt i o panowanie, zupełnie tak samo, jak to dzisiaj wszędzie i zawsze ma miejsce. Cała różnica między stanem pierwotnym a późniejszym i dzisiejszym leży w tem, że pierwotna różność pojedyńczych gromad była czysto rasową: podczas kiedy z postępem rozwoju społecznego coraz to więcej różnorodnych (rasowo) gromad zlewało się we wspólne większe ciała społeczne, co następowało przez opanowanie jednych przez drugich i przez stałe organizacye panowań, czyli państwa. Przez wspólny bowiem pobyt różnorodnych pierwotnie składników społecznych, przez obcowanie z sobą choćby nawet w stosunkach panowania a względnie poddaństwa, zacierały się powoli dawne odrębności językowe, religijne, obyczajowe i to tak, że pierwotna różnorodność ustąpiła z czasem miejsca pewnej wspólności politycznej lub narodowej. Tak utworzone amalgamaty polityczne i narodowe stanowiły znowu czynniki jednolite w dalszym procesie społecznym, w stosunkach do innych, podobnie powstałych amalgamatów. Tym sposobem miejsce pierwotnych różnic czysto rasowych między walczącemi z sobą hordami i hordami zajęły dzisiaj różnice polityczne i narodowe walczących z sobą o panowanie i pierwszeństwo państw i narodów.

Ze wskazówek powyższych czytelnik może powziąć wyobrażenie o szerokim zakresie badań socyologicznych, a zarazem o zasadniczej różnicy między pojęciem socyologji u Comte’a, Schäfflego, Lilienfelda i innych dotychczasowych (z wyjątkiem Spencera), a tą najnowszą umiejętności tej fazą. Wspólne z owymi socyologami mamy przekonanie, że rozwój społeczny i dzieje społeczeństw odbywają się według stałych praw naturalnych, jak każdy inny proces naturalny, i że poznanie tych praw jest zadaniem socyologji; różni nas od nich jednak sposób pojmowania istoty tego procesu. Podczas kiedy za Comte’m, Schäffle, Lilienfeld a nawet po części i Spencer proces ten uważają za biologiczny, my odrzucamy stanowczo wszelkie analogje biologiczne i pojmujemy istotę tego procesu jako zupełnie odrębną, przedstawiamy proces ten socyalny jako proces naturalny sui generis [1] )