Jakiś „nie-polityk,“ który jednak zdaje się być wcale niezłym politykiem, wydał świeżo w Lipsku broszurę o „stanie czwartym i socyalizmie państwowym“ w Niemczech, która istotnie zawiera bardzo cenne skreślenie sytuacji obecnej u sąsiadów naszych zachodnich [1] ). Autor nawiązuje nić opowiadania do stanu społeczeństwa przed rokiem 1848, wskazując korzyści socyalne stałości stosunków ekonomicznych, jaka znamionowała czasy przedrewolucyjne. „Stosunki materyalne – pisze on – nawet w większej części miast ulegały tak drobnym tylko zmianom, tkwiły tak bezpiecznie w formach ekonomicznych przekazanych z przeszłości, że już przez to samo realne podstawy pojedynczych stanów społeczeństwa i spoczywający na nich porządek socyalny zdawały się nie być narażone na żadne wstrząśnienia. Wszak nawet urzędnictwo państwowe w spokojnych dziesięcioleciach przed r. 1848 przyjęło charakter niby patryarchalncj kastowości.“ Wprawdzie już wtedy po uniwersytetach niemieckich zaczęły kiełkować pewne teoryę rewolucyjne, przeszczepione z Francyi, ale te doktryny, które do klas średnich po miastach częściowo wniosły zarodki fermentacji, według autora „na właściwą treść życia społecznego niemców w pierwszej połowie bieżącego stulecia nie miały wielkiego wpływu, a w każdym razie daleko mniejszy, aniżeli wyłącznie polityczno-literacka historya owego czasu przedstawić usiłuje.“ Dopiero z r. 1848 rzecz się zmienia. „Z uczonych zapatrywań na demokraeyę starożytną, z filozoficznych idej o państwie i prawie natury, z cudzoziemskich myśli pochodzenia francuskiego i angielskiego narodziło się w mieszczaństwie pojęcie jednolitego narodu. Naród jako taki miał reprezentować państwo, narodowi jako całości miały służyć prawa udziału w władzy państwowej; w jednolitym organizmie narodowym już tylko uznawanemi być miały idealne atomy równouprawnionych obywateli. „Nawet różnica między ludnością miejską a wiejską miała uchodzić za przypadkowo-faktyczną“ – bez dalszego znaczenia. Cóż się więc stało, kiedy rewolucye 1848 roku zamieniły doktryny te na paragrafy kon-stytucyjne? Otóż, miasta prześcignęły w rozwoju obywatelstwo ziemskie. Bo podczas kiedy „produkcyjność własności rolnej posuwała się bardzo zwolna w stałych i ściśle ograniczonych stosunkach, tymczasem przerabianie płodów surowych i środki transportowe do nieznanej dawniej doszły doskonałości.“ Przytem „korzystanie z nowych narzędzi produkcyj, z maszyn, możliwem było tylko dla posiadających kapitał i wykształcenie techniczne – a zatem przeważnie tylko dla obywatelstwa miejskiego.“

To też z niesłychaną szybkością miasta pozbywają się „swych historycznych podstaw indywidualności, które spoczywały na tradycyjnych drogach handlowych i przekazanej od wieków technice w poszczególnych rękodziełach; natomiast chwytają się powszechnej formy pracy, maszyny i międzynarodowego handlu, tak, że wkrótce już tylko liczbą ludności i objętością mas budynków i sumą kapitałów między sobą się różnią.“ Dawne indywidualności miast znikły – natomiast jeden wspólny interes zjednoczył wszystkie, całe mieszczaństwo, w jeden silny obóz. Treścią tego obozu jest przemysłowość; hasłem jego liberalizm; środkami kapitał i kredyt.

„W jaskrawem przeciwieństwie do naturalnej nieruchomości produkcyi rolniczej, społeczeństwo przemysłowe domaga się największej swobody ruchów. Nazywa to ono wolnością ekonomiczną“ – nie bez przekąsu powiada autor.

„Wolność handlu, wolność obrotów, wolność współubiegania się, wolność zarobkowania, osiedlania się, zawierania ślubów – wolność i wolność bez końca – oto warunek życia społeczeństwa przemysłowego.“ Co więcej:

„Organizm państwowy uważanym jest już tylko jak wielka maszyna, mająca przeznaczenie ułatwiać na każdym kroku ruch ekonomiczny, zapobiegać wszelkim przeszkodom i tarciom hamującym go i czuwać nad bezpieczeństwem w obrębie tego ruchu.“

Słowem, społeczeństwo przemysłowe robi z państwa czyste towarzystwo ubezpieczeń – woła autor. „Aby zaś tym żądzom i namiętnościom nie zbywało na systemie filozoficznym, wszystkie te przekonania społeczeństwa przemysłowego układają się w zaokrąglony dogmatycznie kodeks etyki i filozofii. Według niego, w każdym człowieku leży bezdenny skarb rozumu, moralności i zdolności wydoskonalenia się. Z drugiej strony natura posiada niewyczerpane źródło lekarstw na wszelkie biedy społeczne, nieskończoną obfitość najczystszych, najpiękniejszych postępów dla rodu ludzkiego. Praca jedynie jest twórczynią wszelkich wartości, dawczynią wszelkiego szczęścia. Chodzi tylko o to, aby człowiek poznał naturę i do niej się stosując w pełnej swobodzie rozwoju żył i działał. Brak inteligencyi i brak swobody są jedynemi przyczynami wszelkich nieszczęść na tym świecie... Z harmonijnego współdziałania rozumnych egoizmów jednostek pracujących wyniknie niechybnie szczęście ogółu, kwiat ludzkości, pokój i zgoda, raj na ziemi.“ Tak autor przedstawia filozofię przemysłowego społeczeństwa a widzimy, te nieznajomości rzeczy zarzucić mu nie można.

Cóż były za skutki przewagi tego parweniuszowstwa przemysłowego w Niemczech? „Przedewszystkiem – powiada autor – przemysł rolniczy podupadł. Skazano na nieruchomy środek produkcyi, jakim jest ziemia, i na niezmienne krążenie sił organicznych, do gleby przykute rolnictwo, nicmogące się spodziewać nigdy prędkich zysków, ani wielokrotnego pomnożenia powierzonego ziemi kapitału, nie mogło ono mieć większego udziału w zyskach i powodzeniach epoki przemysłowej.“ Z drugiej strony wszelkie ciężary i obowiązki państwowe spadały tradycyjnie już na obywatelstwo ziemskie.

Nastąpiła ruina rolników, upadek dawnych stosunków patryarchałnych. znikła dawna stałość własności ziemskiej. „Starodawne dziedzictwa z tradycyjną wiernością włościan stały się wyjątkami.“ W końcu obywatelstwo ziemskie straciło wszelkie zadowolenie z posiadania ziemi.

„Dopiero na tak wyschłym gruncie, wśród zupełnego rozkładu i upadku gospodarstwa wiejskiego wybujały te chwasty moralne, w których dzisiaj niesłusznie upatrywać by chciano jedyną przyczynę skarg rolnych, jak: lekkomyślno lokacye kapitałów, niezdatność w gospodarce, niedbalstwo i złe prowadzenie się.“

Z przyczyn powyższych wynikły dwa objawy społeczne, nieszczęsne dla Niemiec. Najprzód wyludnienie się wsi wskutek ciągłego odpływu robotników do fabryk miejskich a następnie nieustająca emigracya za morze. Ale i w miastach zaszła wielka zmiana stosunków na gorsze. Rękodzielnictwo, do niedawna jeszcze kwitnące, podupadło. Fabrykacya hurtowna zadała mu cios śmiertelny. Tutaj autor powtarza znane rekryminacye przeciw zgubnemu wpływowi podziału pracy – temu bożyszczu Smithianizmu. Wszystkie usiłowania dźwignięcia rękodzieł przez „pomoc własną“ spełzły na niczem. Tak tedy z dwóch stron dokonanem zostało wielkie wywłaszczenie szerokich warstw ludności – „tutaj rękodzielnik z warsztatu swego wypędzony, tam włościanin pozbawiony swej ojcowizny.“ I jakież odszkodowanie daje nam liberalizm za te wielkie straty społeczne? Autor w najczarniejszych kolorach kreśli wszystkie ujemne, strony życia wielkomiejskiego. Żale i skargi te dają się streścić w dwóch słowacht proletaryat i kapitalizm. „Teraz dopiero – kończy on ten rozdział – powstać mógł w Niemczech stan czwarty, nieprzyjazny wszystkim innym żywiołom narodowym, nienawidzący państwa, w myślach i uczuciach swoich, w walkach i usiłowaniach popadający w coraz większe rozprzężenie, tracąc wszelki zmysł dla spokoju, prawa i ojczyzny.“ Ten stan czwarty jest wieczną groźbą przewrotów społecznych – tek czy owak więc najbliższa przyszłość musi rozwiązać to zagadnienie społeczne. Do rozwiązania tego „nie-polityk“ nasz nasz chce się przyczynić kilkoma myślami.

„Masom robotników bez własności i bez kapitału dawać radę: stowarzyszenie i pomoc własna – było głupstwem bez granic“ — powiada on. „Słusznie też masy na radę powyższą odpowiedziały: naszem stowarzyszeniem są bataliony robotników a naszą pomocą własną jest rewolucya socyalna.“

Natomiast, według autora, prawdziwa umiejętność niemiecka objawiła się w nowej szkole ekonomistów, która zapowiada dzisiaj reformę nauk społecznych na podstawie: tradycyi i moralności. „Nie-polityk“ ma tu na myśli socyalistów akademickich w Niemczech. „Co mężowie ci w krótkiem dziesięcioleciu zdziałali na polu sumiennego socyalno-ekonomicznego pragmatyzmu poważnej krytyki historycznej, to stanowi wielką ich zasługę.“ Ale, niestety, w pracach tych reformatorów nie może on dopatrzeć „pozytywnej myśli,“ którąby można przeciwstawić stanowi czwartemu, na zasadzie której by można rozwiązać zagadnienie społeczne.

A więc autor nie podziela złudzeń socyalistów akademickich.

„Przeceniano z początku znaczenie etycznego żywiołu, którego brak zarzucano bezdusznej atomistyce doktryny Smitha.“ Łudzono się bowiem, według autora, że jakaś świecka etyka potrafi zastąpić odwieczne podstawy moralności ludów, które daje tylko – religia. Po za obrębem religii zaś nie było nigdzie stałego gruntu dla tej etycznej budowy, tylko – w państwie. To też konsekwencja logiczna zaprowadziła socyalistów akademickich na łono państwa. „Socyalna pomoc, socyalna opieka państw a była ostatniem słowem tego kierunku – niemieccy socyaliści akademiccy stali się socyalistami państwowymi.“

„Tak więc bieg wypadków i rozwój myśli ludzkich sprowadziły zwrot ku temu zapatrywaniu, które państwu chce oddać nieograniczone pełnomocnictwo do społecznej reorganizacyi. Ta myśl socyalizmu państwowego, świadomo lub bezwiednie, panuje dzisiaj w Niemczech. Sposób dalszego jej rozwoju na długi czas jeszcze stanowić będzie o losach wewnętrznego ustroju narodowej naszej społeczności.“

I cóż sądzi „nie-polityk“ o tym nowym socyalizmie w Niemczech?

Wierzy weń; głównie zaś dlatego rokuje on mu wielką przyszłość i powodzenie, ponieważ państwo obecnie w Niemczech jest w ręku – Bismarka.

„Bo drugim drogoskazem dla przyszłego rozwój u państwa naszego jest postać wszechmocnego ministra pruskiej korony, kanclerza. Postać księcia Bismarka zanadto jest wielką, aby dzisiejsze pokolenie mogło historyczne jej znaczenie ocenić.“ I tutaj autor z wiełkiem rozmiłowaniem kreśli, co Bismark uczynił dla zdemokratyzowania państwa w Niemczech; wszystko to – według niego – wychodzi na korzyść stanu czwartego. Tak więc socyalizm państwowy i książę Bismark spotkali się wpół drogi – pozostaje im podać sobie ręce i wspólnie kroczyć naprzód ku dalszym celom.

Bismark miał tę genialną myśl, że rozbił stronnictwa konstytucyjne i arystokracyę małych księstw niemieckich, ambicye polityczne mieszczaństwa i resztki feudalizmu, gruntując gmach cesarstwa niemieckiego bezpośrednio na szerokiej podstawie demokratycznego głosowania powszechnego. Z tej drogi już niema cofnięcia. Prędzej czy później owa myśl, która z początku była tylko podstępem politycznym, musi pochłonąć co w Niemczech pozostało z dawnych ustrojów partykularystycznych i federalistycznych, stanowych i konstytucyjnych – a pozostanie tylko jeden ustrój wszechwładny, cesarstwo niemieckie, oparte na silnej armii narodowej, na woli, na interesach i instynktach szerokich mas ludowych. Państwu zaś nie pozostaje inna droga, jak tylko „stan czwarty w coraz większych rozmiarach uczynić zawisłym od siebie, interesy jego zarobkowe złączyć ściśle z interesem państwa i tym sposobem stać się coraz więcej opatrznością klas najniższych. Na tej drodze znajdujemy się teraz i po mej musimy dalej kroczyć.“

Jakich środków państwo ma użyć, aby stać się tą „opatrznością“ stanu czwartego, autor krótko w skazuje. Państwo niechaj będzio służbodawcą stanu czwartego; początek już uczyniono w tym kierunku. „Uprzytomnijmy sobie tylko na chwilę liczbę ludzi, którzy przy sądzie, administracyi, cle, podatkach, policyi, poczcie, leśnictwie, szkolnictwie, gminie etc. jako urzędnicy, pisarze, woźni, służący, egzekutorowie itd. zawiśli są od państwa; dalej liczby zależnych od nich rodzin i krewnych – a pojmiemy, jak dalece już ono w ramach historycznie przekazanego urzędnictwa stało się służbodawcą ludności. Tymczasem te stosunki państwa do ludności biedniejszej rozszerzają się coraz więcej. W latach 1872–1882 w ciaśniejszym jedynie obrębie pocztowym cesarstwa (a więc bez Bawaryi i Wirtembergii) liczba poczt podniosła się z 4927 na 9747; armia zaś listonoszów powiększyła się z 16,000 do 78,500! Z tego pojedynczego faktu łatwo wnieść, o jakie cyfry i o jakie postępy tu chodzi.“ Do tego wszystkiego zaś przyłącza się dzisiaj administracya kolei żelaznych, telegrafów, telefonów, nowe komunikacye za pomocą elektryczności itd. W końcu autor dostaje prawie zawrotu głowy, chcąc sobie wyobrazić tę niezliczoną masę ludności, która „przy drogach, gościńcach, placach, w rządowych budynkach, fabrykach, warsztatach itd. od państwa może mieć zajęcie, płacę i utrzymanie – „a wszyscy ci od państwa zawiśli!“ Wprawdzie tę przyszłą formę socyalizmu nie uważa autor samą przez się za dobrą i pożądaną, ale za „logicznie konieczne następstwo danych stosunków.“

„Nie będzie to – powiada on – rozwiązaniem zagadnienia społecznego, ale będzie złagodzeniem przeciwieństw, zapobieganiem ostatecznym przesileniom społecznym, tłumieniem żywiołów rewolucyjnych, słowem będzie to polityka socyalnej obrony z konieczności i samozachowawczości państwowej.“

Starałem się ile można przedmiotowo przedstawić treść ciekawej książki, która na stan umysłów i położonio socyalno w Niemczech rzuca jaskrawo światło.

Czy mam w końcu wypowiedzieć sąd o myślach autora – o nadziejach i życzeniach jego? W kilku słowach to uczynię. Jeżeli prawdziwem jest przedstawienie „niepolityka“ (a sądzimy, że w bardzo znacznej części tak jest), w Niemczech przygotowywa się forma rządu, która w historyi nie jest nową i następuje zawsze po takim przebiegu rozwoju politycznego i ekonomicznego, jaki dopiero co odbył się w Niemczech – tą formą jest cezaryzm.

Autor nazywa to socyalizmem państwowym – my nazwalibyśmy po prostu cezaryzmem z końca XIX wieku. Bo choć zawsze w historyi powtarzają się te same zjawiska, jednakie przybierają one zawsze pewne barwy i formy odmienno od różnych czasów i stosunków. Otóż rzymski cezaryzm dawał „panem et circenses;“ Napoleona I dawał łupy i chwałę wojenną: Napoleon III zajmował przebudowaniem Paryża; cezaryzm najnowszy da urzędy przy kolejach, telegrafach i telefonach i zaopatrzenie na przypadek kalectwa i starości.

Jeżeli Niemcy chcą zrobić eksperyment z takim „socyalizmem państwowym“ – niechaj go robią! Będzie to rzecz ciekawa i pouczająca. Nam się jednak zdaje, że do materyalnego utrzymania narodu i państwa trzeba jeszcze coś innego, prócz cyrków, wypraw wojennvch, budowania miast, poczt, telegrafów i telefonów: nam się zdaje, że przede wszystkiem trzeba produkcyi, a mianowicie produkcyi takiej, któraby wytrzymała konkurencyę targu światowego. Wiadomo zaś, że listonosze, konduktorowie, telegrafiści i telefoniści choć płacę biorą od rządu, stoją właściwie w służbie wytwórczości narodowej. Państwo utrzymując armię tych urzędników i sługi jest tylko pośrednikiem między produkcyą a tą jej służbą; środki zaś utrzymania tej służby i całego państwa daje – produkcyą.

Jeżeli socyalizm państwowy ma być prawdą, a nie pozorem tylko, to musi zawładnąć produkcyą przemysłową. O tem nasz nie-polityk nie nie mówi, bo nie w ciemię bity. On wie dobrze, że państwo nie może być producentem przemysłowym. Jeżeli zaś nie potrafi objąć w własną administrację wytwórczości, jeżeli, co więcej, musi się starać o utrzymanie jej jako źródła wszelkich środków materyalnych – to socyalizm państwowy zostanie tylko frazesem. Bo jeżeli wtedy zechcemy nazwać choćby najliczniejszą służbę państwa stanem czwartym – to jeszcze zawsze w bezpośredniej służbie produkcyi pozostanie daleko liczniejszy – stan piąty.

„Nie-polityk“ wiernie przedstawił nam stan rzeczy w Niemczech, rozwiązania zaś kwestyi socjalnej nie posunął naprzód ani na włos.