Najważniejszem i najtrudniejszem do rozwiązania zagadnieniem socjologii jest: czy w rozwoju ustrojów politycznych da się wykazać jakaś prawidłowość? czy „życie“ państw tak samo podlega stałym prawom, jak życie organizmów? Bo oczywiście, gdzie niema takiej prawidłowości, niemożliwą jest umiejętność. Kwestyą tą zajmowali się już mędrcy starożytności; jedni porównywali życie państw z życiem istot organicznych, inni, jak Arystoteles, poczynili pewno spostrzeżenia co do prawidłowego przejścia jednej formy rządu w inną. Tak np. uderzyło Arystotelesa zjawisko częste, że monarchie przekształcały się łatwo na możnowładztwa (oligarchie), te zaś znowu ha gminowładztwa (demokracye), któro znowu powracały do jedynowładztwa. W nowszych czasach przewroty polityczne we Francyi, kilkakrotne następujące po sobie przemiany monarchii w rzeczpospolite a tych znowu w cezaryzm, zdawały się. stwierdzać spostrzeżenie Arystotelesa. Tymczasem luźne to spostrzeżenia nie mogły służyć za podstawę ścisłych teoryj naukowych, zwłaszcza że w innjrch krajach przekształcenia polityczne innemi szły drogami.

Kwestya prawidłowości rozwoju państw nie może być rozstrzygniętą na podstawie obserwacyi przemian form rządu, bo to są najczęściej tylko pozorne i nie dotyczą istoty rzeczy. Czy np. na czele Francyi stoi prezydent rzeczy pospolitej, czy też cesarz Napoleon, to nie koniecznie musi pociągnąć za sobą zmianę istoty rządu. Jedynowładztwo może istnieć tak dobrze w monarchii absolutnej, jak w monarchii z całym aparatem parlamentarnym, a przeciwnie możnowładztwo może kwitnąć pod pozorem monarchii absolutnej, jako też śród form konstytucyjnych. Nareszcie pod formą gminowładztwa i plebiscytów istnieć może najgorszy despotyzm i cezaryzm.

Teorya polityczna więc błądzi tak długo, dopóki na zasadzie tych pozornych i formalnych zmian chce odkryć prawidłowość w rozwoju państw. Ażeby dojść do tego celu, ażeby znaleść ostateczną formułę, najogólniejsze prawo rozwoju państw, nauka wcale inną musi obrać drogę, nie zważać na czcze formy i pozory, ale starać się dotrzeć do jądra rzeczy.

Wiemy już, że państwa wszędzie i zawsze składają się z różnorodnych żywiołów społecznych. Otóż życie państwa i rozwój jego nie są niczem innem, jak nieustaunym szeregiem przemian i zjawisk, następujących po sobie wskutek działania i przeciwdziałania wzajemnego tych żywiołów. Jeżeli więc uda się wyrazić je ogólnie, to jest, jeżeli zdołamy w nich dostrzedz ogólne typy, wszędzie i zawsze powtarzające się, jeżeli następnie dla stosunku ich wzajemnego potrafimy wynaleść stalą formułę, że tak powiem, matematyczną, to jest, jeżeli znajdziemy najogólniejsze prawo, według którego wszędzie i zawsze te typowe składniki na siebie działają i postępują: wtedy będziemy mieli w ręce klucz do zagadki prawidłowego rozwoju państw. Bo jeżeli różnorodne żywioły społeczne państw dadzą się zredukować do niewielu form typowych, a stosunek wzajemny owych typów da się wyrazić w ogólnem prawie – to oczywista, że rozwój każdego państwa przedstawi nam się już tylko jako rachunek czysty, jako operacya naukowa, w której ze znanych czynników obliczyć możemy konieczny rezultat.

Przypatrzmy się więc, czy w składowych żywiołach państw można odkryć takie typy ogólne i czy dla wzajemnego stosunku ich do siebie da się wynaleść ogólne prawo?

Jako organizacya władzy jednych nad drugimi każde państwo z natury rzeczy musi się składać z panujących i opanowanych. Te dwie klasy ludności stanowią niejako szkielet każdego państwa. Każde panowanie potrzebuje pracy podległych. I otóż ogólne prawo, wyraża wiecznie i wszędzie zachodzący stosunek między panującymi a opanowanymi: ci ostatni pracują nietylko dla siebie, ale nadwyżka owoców, czy zysku ich pracy musi służyć na utrzymanie panowania. W tym stosunku leży istota państwa, bez niego ustrój państwowy byłby niemożliwym. Ponieważ stosunek ten jest konieczny a nadto każdy żywioł, każda klasa społeczna (czy też stan) dąży zawsze do zajęcia stanowiska lepszego: stąd wypada, że rozwój państwowy idzie zawsze w kierunku tych dążności i w miarę materyalnychi moralnych sił owych poszczególnych żywiołów społecznych.

Do tego dodać należy, że w rozwoju państwo wzrasta i w obręb swój wciąga najróżnorodniejsze pierwiastki, które odpowiednio do sił i środków swoich zajmują najrozmaitsze stopnie w hierarchii społecznej: każdy zaś z żywiołów, jakiekolwiek zajmuje stanowisko, zawsze dąży do opanowania innych, do obracania zysków pracy obcych na swoje cele, przez co życie wewnętrzne państwa, przedstawiające się nam jako bezustanna walka polityczna i ekonomiczna klas społecznych, staje się coraz zawilsze, co wprawdzie nie usuwa prawidłowości rozwoju, ale obliczenie jej choćby tylko prawdopodobne czyni nadzwyczaj trudnem, zwłaszcza, że na wewnętrzny rozwój państwa wpływają częstokroć czynniki zewnętrzne.

Najprostszym będzie rozwój państwa tam, gdzie na niewielkiem terytoryum możnowładztwo panuje nad klasą poddanych rolników i z nadwyżki zysków pracy ich żyje. Dopóki ono zdoła utrzymać lud poddany w ciemności i ubóstwie, dopóty panowanie spoczywać będzie na silnych podstawach, jeżeli przytem nie będzie dopuszczało się okrucieństw i gwałtów. Ale to podstawy panowania zaczną się naruszać w chwili, kiedy między te dwie klasy wejdzie żywioł obcy, politycznie wolny, który posiadając inteligencyę i środki matoryalne, będzie usiłował dla siebie wyrobić stanowisko wygodne kosztem jednych i drugich – jak to najczęściej bywa. Ten stan bowiem średni wnet pozazdrości możno władcom monopolu wyzyskiwania ludu, zapragnie naprzód łupem się podzielić, następnie na swoją korzyść go zmonopolizować. Stąd wyrodzi się walka między zachwianymi w panowaniu możnowładcami a klasą średnią, walka, w której obie strony będą się starały różnymi sposobami pozyskać dla siebie pomoc i przymierze ludu itd.

Jest to tylko przykład ogólnikowy rozwoju państwowego. Streśćmy rzecz samą. Z natury ludzkiej wynika, że hordy, czy szczepy ludzkie wiążą się w ustroje społeczne przez zapanowanie jednych nad drugimi. Z natury znów tych państw i z powstania ich wypada, że składają się zawsze i wszędzie z różnorodnych żywiołów i szczepowych i społecznych. Z natury tych żywiołów znowu wypada, że każdy dąży do jaknajwygodniejszego stanowiska w państwie a więc do jaknaj większego wyzysku innych. Stąd powstaje walka ekonomiczna, która jest zarazem i polityczną, bo środki materyalne dają w końcu prawo polityczne. Walka zaś ta zawsze i wszędzie musi mieć i ma zawsze i wszędzie ten sam rezultat, mianowicie: zwycięstwo żywiołu potężniejszego.

To są czynniki, składające się na rozwój państwa, a ponieważ one zawsze i wszędzie działają jednako, bo zawsze i wszędzie według koniecznych praw natury swej: stąd wynika, że ów rozwój jest zawsze prawidłowy, choć dla zbyt wielkiej komplikacyi prawidłowość ta nie zawsze jasno występuje. Wykazać ją jednak pomimo i śród najzawilszych walk najróżnorodniejszych interesów społecznych jest zadaniem prawdziwie umiejętnego dziejopisarstwa; starać, się obliczyć ją w przyszłym rozwoju danego państwa na podstawie danych stosunków jego wewnętrznych i zewnętrznych, jest zadaniem umiejętnej polityki.