Badaniom etnograficznym i antropologicznym wielką dotychczas szkodę wyrządzał pogląd etnocentryczny, właśoi wy w początkach umiejętności wszystkim ludom starego i nowego świata, starożytnych i nowszych czasów. Rozumiemy przezeń owo wrodzone człowiekowi zapatrywanie się na świat i ludzkość ze stanowiska własnej wyższości i odnoszenie całego otaczającego świata do siebie samego jako do środka i osi głównej, koło której świat cały kołuje. Wiadomo, że w astronomii obalił mylne to zapatrywanie (geocentryzm)Kopernik; nowożytne przyrodnictwo wyzwoliło się z pod gniotącego je jarzma antropocentryzmu, ogłaszającego człowieka panem natury, dla którego wygody i użytku Bóg stworzył świat roślinny i zwierzęcy. Do dziś jednak ani etnografia, ani umiejętności polityczne, moralne i historyczne i nie uwolniły się jeszcze z pod starego przesądu etnocentryzmu. Każdy lud uważa siebie za wybranego; sobie przysądza najwyższą i najświetniejszą misyę w świecie politycznym; tylko swoje ideały nazywa pięknem; tylko swoje zwyczaje i obyczaje moralnymi; swoje kształty i postacie estetycznymi; nawet cerę swoją uważu za najładniejszą.

Z takich zapatrywań etnocentrycznych wynikało co najmniej to, że uczeni i badacze swojemu narodowi przysądzali zawsze jakieś szczególne, od wszystkich innych odróżniające go cechy i że przedewszystkiem starali się zawsze przedstawiać go jako od innych różny i różnymi rysami charakterystycznymi odznaczający się. W przedstawieniach tych było zawszo dużo przesady.

Ktokolwiek zna historyków narodowych Francyi, Niemiec, Anglii i naszych także, ten wie, że każdy z nich, opisując swój naród przyznaje mu zawsze wszelkie przymioty szlachetne, jak np. zamiłowanie swobody, waleczność, gościnność itd. a jeżeli unikając zarzutu stronniczości, wymienia także wady, to zawsze takie, które nie są bez pewnego powabu poetycznego, jak np. skłonność do bijatyk, dozbytkowania w napojach gorących itd. Ten stan dzieciństwa umiejętności nie przeminął jeszcze zupełnie w Europie.

Nie miiej jednak występuje już dziś inny kierunek i inny pogląd, bardziej umiejętny, który badając człowieka i ród ludzki, szuka przedowszystkiem rysów podobnych, wynikających wszędzie i zawsze z jednej i tej samej natury ludzkiej; a śledząc powstanie i początki obyczajów i zwyczajów oraz istytucyj porównywa je u najrozmaitszych ludów i nie waha się stosunki i urządzenia własnego narodu stawiać na równi ze stosunkami i urządzeniami najdzikszych ludów. Wykazują one w najróżniejszych formach zawsze tę samą istotę, wynikającą z jednej i z tej samej natury ludzkiej, niezmieniającej się pod cerą białą, czarną lub żółtą, ale zmieniającą tylko formy swe w miarę większego rozwoju społecznego i w miarę różności otaczających ją warunków życia.

Ten zwrot nauki otwiera dla badań etnograficznych i antropologicznych dalekie i nowe zupełnie widnokręgi.

Nie drobnostkowa próżność narodowa, ale poważne usiłowania, odkrycia prawdy biorą dziś górę. W badaniach etnograficznych i antropologicznych ustępują coraz więcej dążności otnocontryczno, mające na celu apoteozę jednego narodu lub, jednej rasy, a natomiast przeważa chęć zbadania natury społecznej gatunku: homo sapiens.

W związku z tym nowym kierunkiem stoi nowe zapatrywanie się na pierwotne urządzenia społeczne ludzkości, między któremi znowu pierwsze miejsce zajmuje: macierzyństwo. Sądzę, że może najlepiej będzie tą nazwą ochrzcić prastarą instytucyę społeczną, którą pierwszy odkrył Bachofen i nazwał ją „das Mutterrecht“ (prawo matki). Badania tego genialnego uczonego udowodniły bowiem, że w pierwotnych czasach ludzkości ojcowstwo, jako instytucya społeczna i prawna, było zupełnie nieznanem, matki zaś, jako głowy rodzin, posiadały wszystkie te prawa, które później – przywłaszczyli sobie ojcowie. Powiadam „przywłaszczyli,“ bo ostatecznie trudno rozstrzygnąć, po stronie którego poglądu jest większa racya – czy po stronie macierzyństwa, czy ojcowstwa. Kto ma posiadać większe prawo nad dziećmi, kto ma stanowić węzeł rodzinny, kto ma być osią, koło której grupuje się rodzenstwo – matka, czy ojciec? Tej kwestyi nie rozstrzygnęła żadna racya naturalna, ani żaden argument prawny – był czas, kiedy panowało w obyczaju i zwyczaju macierzyństwo – dziś panuje ojcowstwo.

Są to fakty, które przez wiekowe istnienie stworzyły zapatrywania etyczne.

Tyle dzisiaj jest pewnem, że – jak powiada Bachofen – „urządzenia prawa rodzinnego czasów historycznych starożytności nie są pierwotnemi, ale tylko następstwami i skutkami poprzedzających je form życia społecznego. Same przez się rozważane, przedstawiają one się tylko jako rzeczywistość niewytłomaczona, jako odosobnione fakty, które mogą być tylko przedmiotem wiedzy, ale nie mogą być zrozumiane i pojęte. Rzymski system ojcowstwa właśnie przez nieubłaganą grozę swego panowania każe przypuszczać jakiś dawniejszy, przezeń zwalczony i obalony.“ Tym dawniejszym systemem jest ginajkokracya, czyli macierzyństwo. Nigdyby nie udało sięBachofenowi udowodnić tak ważnego faktu, gdyby nie stał na stanowisku przodmiotowo-przyrodniczem, z którego zjawiska społeczne uważane są nie jako objawy indywidualnego życia tego lub owego szczepu albo ludu, ale jako konieczne objawy powszechnej natury ludzkiej, jako charakterystyczne rysy historyi naturalnej ludzkości.

„Tylko przez najdalsze rozszerzenie widnokręgu – powiada Bachofen – można osiągnąć prawdziwe zrozumienie (zjawisk społecznych) i myśl umiejętna osiągnąć zdoła ową jasność i skończoność, które stanowią istotę poznania.“ „Macierzyństwo nie jest właściwością jednego ludu, ale cechą pewnego stopnia rozwoju życia społecznego, a wskutek tożsamości natury ludzkiej nie jest ono ani uwarunkowane, ani ograniczone żadnemi pokrewieństwami narodowemi.“ „Jest ono cząstką kultury poprzedzającej system ojcowstwa; zanim to ostatnie się rozmielmożniło, macierzyństwo było w pełnym rozkwicie; zwycięstwo systomu ojcowstwa zadało mu cios śmiertelny.“

Bachofen ograniczył się głównie na wykazaniu śladów macierzyństwa u ludów przedhelleńskich, o których nam pisarze greccy i rzymscy zachowali skąpe wiadomości.

Inni badacze, jakGiraud-Toulon,M’Lennan, Lubbock a nawet sam Bachofen w późniejszych pismach dostarczyli dalszego materyału, dowodzącego powszechności macierzyństwa u wszystkich ludów starożytnych, jako też i dzisiejszych, pozostających j jeszcze na pierwotnym szczeblu kultury, i nikomu jednak nie przyszło na myśl, że owa, bądź co bądź do naszych zapatrywań moralnych wcale nieprzypadająca instytucya macierzyństwa (pociągająca za sobą zupełną nieznajomość ojcowstwa) panowała niegdyś także u ludów środkowej Europy, a zwłaszcza u germanów. A jakkolwiek dla badaczów, nieulegających zapatrywaniom etnocentrycznym, rzecz nie mogła być wątpliwą, że germanie musieli przejść te same stopnie rozwoju społecznego, co i wszystkie inne ludy, to jednak uczeni niemieccy woleli zawsze pierwotny ich stan przedstawiać w poetyczno, bohaterskiem świetle Tacytowskiego opisu. Nie zapuszczając się po za ten piękny opis zwyczaj ów germańskich, oszczędzili sobie niejednej przykrej prawdy co do dawniejszej przeszłości swych przodków.

Tym sposobem wszakże w badaniach nad przeszłością ludów germańskich została luka: bo rzeczywiście i one musiały raz znajdować się na pierwotniej szym stanie uspołecznienia i przed wykształceniem ojcowstwa musiało i u nich panować macierzyństwo. Lukę tę w badaniu wypełnił i dowody istnienia macierzyństwa także u ludów germańskich odszukał młody a dzielny pracownik na polu porównawczego prawoznawstwa Lotaryusz Dargun, docent uniwersytetu krakowskiego w dziele Mutterrecht und Raubehe [1] ). Udało mu się wykazać w niektórych instytucyach późniejszego prawa niemieckiego, szczególnie w tak zwanych „leges barbarorum“ resztki prastarego systemu macierzyństwa. Doszedł on do rezultatu, do którego etnocentryczne stanowisko uczonym niemieckim dojść nie pozwoliło, a sumując wyniki swych poszukiwań słusznie powiada: „Jeżeli zdołałem wykazać u szczepów germańskich resztki macierzyństwa y tem samem jest udowodnionym że i owe ludy przebyły normalny i taki sam rozwój, jak największa część ras ludzkich. Historya ludów germańskich stanowi wtedy ważny materiał do budowy coraz to wyżej wznoszącego się gmachu porównawczego prawodawstwa. I ono też przyczyni się do odkrycia i ugruntowania praw życia narodów, które co do stałości nie różnią się wcale od praw świata fizycznego.“

Miło nam skonstatować, żo p. Dargun na dobrej znajduje się drodze; wie, czego szuka, a ponieważ nie szuka mrzonek, tylko prawdy, więc nie wątpimy, że ją znajdzie i że literaturę naukową wzbogaci niejednym cennym plonem.