Uprościłyby się nieraz rozprawy nad kwestyami społecznemi, gdyby rozprawiający wprzód porozumieli się co do zasad, co do punktów wyjścia wszelkiego życia i ruchu społecznego i albo zgodzili się na to zasady, albo nie. W pierwszym przypadku i na płynące z nich kwestye społeczne łatwa zgoda będzie; w drugim, najczęściej nawet wszelki spór stanie się zbytecznym, bo do żadnego rezultatu nie doprowadzi.

Tak pierwszą zasadą, taką kwestyą podstawową, dla wszelkich dyskusyj społecznych jest: stosunek, człowieka do myśli jego, subjektywnośoi do pomysłów, żądz i wszelakich dążności do teoryj. Kto mniema lub wierzy, że człowiek tworzy sobie swoje myśli i pomysły, swoje doktryny i teorye według woli własnej, i to według „wolnej“ woli – z tym nie wdawałbym się w spór o żadne zagadnienie społeczne, bo byśmy nigdy do końca nie doszli – tak samo, jak niema porozumienia się między ateuszem a religiantem.

Moje bowiem przekonanie jest to, że każda myśl, każdy pomysł, każda doktryna lub teorya człowieka tak samo korzeni się w jego całej subiektywności czy podmiotowości, jak wszelkie jego percepcye zmysłowe zależą od jakości jego zmysłów.

Człowiek tylko tak umie myśleć, jakim jest: tylko tak widzi, jakie ma oczy. Ale większa część ludzi nie przypuszcza tego związku. Dlaczego? Bo go nie czuje; on jest nieświadomy. Niemniej jednak każdy człowiek temu koniecznemu skojarzeniu przyczyny ze skutkiem, t. j. subjekty wnośoi swej i myśli swoich podlega, a nawet filozof, choć dotrze świadomością swoją do tego związku, wyzwolić się przecie z pod niego nie może – jak nikt prawa natury nie zmieni.

Gdyby oko ducha naszego było tak bystrem, żeby w każdym wypadku ów związek między subjektywnością a pomysłami i doktrynami leżał przed nami jak otwarta księga, widzielibyśmy wtedy pomost tajny, łączący np. subjekty wnośćKanta z jego Krytyką czystego rozumu i wiedzielibyśmy, dlaczego i z jakich koniecznych powodów z subjektywnośoi tej wysnuć się dalej musiała Krytyka praktycznego rozumu, teorya O wiecznym pokoju itd. Ale tego zmysłu nie mamy, tej łączności między subjektywnością a „tworami ducha“ widzieć nie możemy. Że ją przypuszczamy, że się jej domyślamy, dowodem poszukiwania biograficzne nad najdrobniejszymi szczegółami życia wielkich myślicieli, pobtów, artystów itd. Ale wszelkie wysiłki nasze ku istotnemu poznaniu tego związku były, są i będą zapewne bezskuteczne; nigdy go jasno nie dopatrzymy się, a głównie dlatego, że jest nam nieświadomy, że człowiek na sobie samym tych spostrzeżeń robić nie może, cóż dopiero na innych ludziach!

Niemniej jednak wiemy, że pewne kierunki myślenia ludzi odpowiadają pewnym ich stanowiskom. O dowody nietrudno. Czy dużo jest członków arystokratycznych, zamożnych rodzin, którzy by byli zwolennikami teoryj socyalistycznych? Nie – chyba gdzieś jakiś dziwak lub oryginał. Skąd to pochodzi? Wszak także różnorodne umysły i usposobieuia są między bogatą arystokracyą, czemu niema między nimi komunistów, socjalistów albo anarchistów? Rzecz prosta. Stanowisko ich majątkowe i naturalna dążność utrzymania się na niem wpływają bezwiednie na ich sposób myślenia, kształtują ich umysł, a z tej naturalnej dążności wypływają ich teorye i doktryny konserwatywne. Ale to bynajmniej nie jest rzecz wyrozumowana, ani też – broń Boże! – w tym sposobie myślenia niema iskierki złej wiary; to jest proces naturalny, który się odbywa nieświadomie i który sprawia, że z pewnych stanowisk społecznych i dążeń, a zatem z pewnych subiektywności, wypływają koniecznie pewno kierunki myśli, pewne teorye. Przypatrzcie się magnatowi X. Z dziada pradziada pan. W r. 1848 był już dojrzałym mężczyzną. Odrabiali mu chłopi pańszczyznę – i dobrze mu z tem było. Arendarz, całując mu kolana, punktualnie przynosił pieniądze – i dobrze mu z tem było. Mieszczanie w pobliskiem mieście objawiali szacunek należyty, a jeśli czegoś pragnął, zawołał ich starszych, oznąjmił im swoje życzenia, a oni spieszyli z spełnieniem jego woli – i dobrze mu z tem było.

Pan X. siedzi teraz w sejmie lwowskim i jest przywódcą konserwatystów. Sprzeciwia się rozdrabnianiu chłopskich gruntów i wolności sprzedaży ich; nie chce żydów przypuścić do urzędów i sądów; na demokratyczne zachcianki mieszczan i mieszanie się ich w sprawy polityczne patrzy niechętnem okiem. Jeżeli już dano chłopom prawo wyboru posłów, uważa on dziedzica za naturalnego ich przedstawiciela; żydów zaś i mieszczan w sali sejmowej – za intruzów.

Czy sądzicie, że p. X. prowadzi politykę egoistyczną? że w jego twierdzeniach jest zła wiara? że on dla samolubnych celów stawia doktryny polityczne? Grubo by go skrzywdził, ktoby go o takie osobisto i sobkowskio cele i widoki posądzał.

Pan X. jest człowiek najlepszej wiary: on z prawdziwym, niekłamanym zapałem, z fanatyzmem prawie broni swych zasad. Ale pan X. jest panem X. – w tem cała tajemnica. Każda kropla jego krwi ma udzial w jego teoryach. On dążności swych może nawet sam nie zna, ale one są jego duszą; wypływają z jego stanowiska, urodzenia, tradycyj, z przeszłości domu jego – on o tem nic nie wie. Jemu się zdaje, że swoje teorye, „zasady polityczne,“ po dojrzałym namyśle sobie utworzył, umyślił; że to zależy od jego wolnej woli mieć te zasady lub inne. Rzecz prosta – choćby był większym myślicielem, niż jest, nie dostrzegłby tajnej sieci, łączącej jego indywidualność, subjektywność z myślami i teoryami. On mniema, że to są jego myśli – bardzo się myli; bo on nie jest swoim. Stosunki wytworzyły jego indywidnalność, a ta wytworzyła jego myśli. Wszak na ogólnem, milczącem przyznaniu tego faktu, iż stosunki i naturalne dążności grup społecznych kierują wolą i czynami jednostek, na przyznaniu tego faktu polegają wszelkie zgóry robiono obliczenia różnych kombinacyj parlamentarnych; na tem polega przypuszczenie, że w pewnej sprawie przedstawiciele miast będą głosowali tak, reprezentanci zaś wsi inaczej, wielcy właściciele tak, a drobni posiadacze inaczej; kupcy i przemysłowcy znowu inaczej. Jeżeli zaś każdego z tych panów osobno zapytamy, dlaczego głosował za tem, a nie za owem – to odpowiedź jego bynajmniej nie będzie licowała z powodami naszych obliczeń. Każdy poda nam jakieś argumenty ogólne, jakieś powody wyrozumowane. Te powody, zdaje mu się, skłoniły go do takiego postępowania, jakie myśmy z góry przewidywali, nieznając jego motywów. Ale główny kierunek jego myśli wypłynie z kierunku naturalnych jego dążeń, które są koniecznym wynikiem całej jego indywidualności.

Z powyższych uwag wypada, że przy każdym ruchu społecznym, przy każdem działaniu jakiegoś ogółu, rozróżniać można objektywno jego przyczyny i cele – oraz subjektywne motywy i zamiary osób działających. Pierwsze nie potrzebują godzić się z drugiemi. Owe pobudki i zamiary są to właśnie te złudzenia, którym podlegają jednostki, będące ślepemi narzędziami procesów społecznych, odgrywających się z zupełnie innych przyczyn i dążących do zupelnio innych celów. Gdzie zaś rozumowanie i światło nauki wykazało bezzasadność tych pobudek, tam owe iluzye przestają być iluzyami, a podtrzymywane uporczywie stają się płaszczykami. W każdym razie, mówiąc o ruchach społecznych, można zapatrywać się albo na objektywne ich przyczyny i skutki lub też cele, albo na osobiste motywy jednostek i ich zamiary. Te ostatnie mogą być najidealniejsze, podczas gdy równocześnie pierwsze mogą być najnikczemniejsze.

Żal mi, iż p. Dunin, czytając poprzedni mój artykuł o komunizmie, socyalizmie i antisemityzmie, nie uważał, że mówiłem o przyczynach objektywnych, celach i skutkach tych ruchów socyalnych, i że znajduje sprzeczność między przedstawieniem rzeczy w tym artykule a w dziele mojem Rechtsstaat und Socialismus, gdzie przedstawiam pobudki i zamiary teoretyków komunistów i socyalistów. Owe objektywne powody i skutki lub też cele mogą być bardzo niskie w rzeczywistości – czego dowodem wynik każdego eksperymentu praktycznego na tem polu – niemniej motywy, doktryny i zamiary osobiste teoretyków mogą być bardzo idealne – tak samo jak pan X działa w najlepszej wierze, domagając się wsteczności najnikczemniejszych. Ton ruch społeczny ma, przedmiotowo biorąc, niskie powody i niskio cele – jego wyznawcy mogą mieć zupełnie inno motywy – t. j. iluzye lub też w pewnych okolicznościach płaszczyki. Gdyby p. Dunin był spostrzegł różnicę między traktowaniem ruchu społecznego objektywnie, jego powodów naturalnych, skutków i celów koniecznych, a traktowaniem rozwoju teoryj w umysłach teoretyków, ich pobudek idealnych i takichżo zamiarów, niebyłby zapowno chciał zbijać artykułu mojego w Prawdzie dziełem mojem o socyalizmie – nie byłby widział sprzeczności między jednym a drugiem.

Teorye socyalno a wykonanie ich i wyniki praktyczno, są to rzeczy zupełnie różne. Teoretycy mogą być najidealniejszymi ludźmi, ale apostołowany przez nich ruch może być takim, że się bez najnikozemniejszych zbrodni dokonać nie może. Pojmuję zupełnie antisemityzm jako teorye; wyznawcy jej mogą być uczciwi ludzie, mogą i się (aż do pewnego czasu) oddawać złudzeniom. O tem w artykule nie mówiłem. Alo powiedziałem tam i powtarzam,że „akcya" antisemitów kończy się w kryminale. Bo też nie słyszałem, ażeby któryś z teoretyków antisemitycznych (np. Stöcker albo Istoczy ) napadał żydów i rabował, choć do tego mieliby liczno sposobności. Ale do nich nie można stosować tego, co mówię o antisemityzmie jako ruchu socyalnym; ci panowie nie są ruchem; ich pobudki i zamiary nie są powodami, skutkami i celami antisomityzmn, jako ruchu obiektywnego.

Zupełnie zgadzam się z p.Duninem, że antisemityzm istnieje i że zasługuje na to, aby „zbadać jego przyczyny, wykazać je i na nie oddziaływać“. Zdaje mi się jednak, żem jako publicysta temu obowiązkowi zbadania istoty tak ważnego zjawiska społecznego zajzupelniej zadość uczynił – ale nie w krótkim artykuliku poprzednim (za szczupłe do tego byłyby ramy), tylko w dziele mojem: Der Rassenkampf [1] ). Do tego odsyłam p. Dunina, a jestem przekonany, że przeczytawszy je, cofnie niektóre zarzuty, uczyniono mi w Prawdzie. Tam bowiem traktuję nie poszczególną, przypadkową i miejscową formę antisemityzmu, alo ogólny, wszędzie i zawsze powtarzający się objaw antagonizmów szczepowych; badam przyczyny, wykazuję je a nawet staram się, jak to życzy sobie p. Dunin, oddziaływać na nie, chociaż mi znowu dociął szanowny Poseł Prawdy (w nrze 37), ubolewając nad tem, żem „wykpał żydów za to,“ za co według niego są godni wielkiego szacunku, tj. że nie zginęli i nie giną. Tak to gusty są rozmaite. Gusty? Albo też może indywidualności i wynikające z nich teorye? Kto wie –gdybyśmy się zeszli we trójkę z p.Duninem i z Posłem i Prawdy i gdybyśmy się starali pozbyć wszelkich osobistych złudzeń i usiłowali dotrzeć do owego tajnego łącznika między indywidualnościami, zatem i wrodzonemi dążnościami, a teoryami naszemi, i gdybyśmy wzajemnie wyspowiadali się z osiągniętych rezultatów takiego badania, możebyśmy dociekli właściwej przyczyny, dla czego Poseł Prawdy nie chce [2] ) aby żydzi wyginęli, dlaczego ja ich za to „wykpałem“ i dlaczego p. Dunin uważał za – obelgę (!) sąd mój o objekty wnych przyczynach, skutkach i celach antisemityzmu. Bo że sąd ten odpowiada zupełnie rzeczywistości, że zdanie moje przedmiotowo jest prawdziwem, to nie podlega wątpieniu. Znaną bowiem jest rzeczą, że ruch antisemicki tylko tam i tylko wtedy się objawia, gdzie żydzi stali się ekonomicznie zbytecznymi, tj. gdzie oddawszy już usługę j ekonomiczną krajowi, zebrali przytem bogactwa. Następnie niemniej jest faktem niezaprzeczonym, że teorya antisemicka nie może inaczej przejść w czyn i nigdy też inaczej nie przeszła, jak pod formą łupiestwa i rabunku. To są fakty historyczne, a nie żadne „obelgi“ – co więcej: fakty te są konieczne, od teoryj i doktryn jednostek niezależne, bo wynikają z naturalnych dążności grup społecznych. Ktokolwiek więc o antisemityzmie (nowa nazwa dla rzeczy odwiecznej!) traktuje przedmiotowo, nie może go wywodzić z innych źródeł i nio może zaprzeczyć tych samych, zawsze i wszędzie jego skutków.

Posłuchajmy na dowód, jak najsłynniejszy ekonomista niemiecki Roscher, mówi o ruchu tym, znanym w Niemczech w wiekach średnich.

„Polityka względem żydów zostaje w stosunku przeciwnym do postępu ekonomicznego... U ludów germańskich w pierwszych, barbarzyńskich jeszcze czasach średnich wieków, lepiej traktowano żydów, niż później. Rzecz prosta. Wtedy bowiem żydzi zaspakajali wielką potrzebę ekonomiczną, której przez długi czas nikt inny zaspokoić nie umiał – tj. prowadzili handel... Przez długie wieki byli kupieckimi opiekunami ludów nowożytnych nie bez korzyści dla tychże i nie bez uznania z ich strony. Ale każda opieka staje się wstrętną, jeżeli pupil dojrzewa: a ludy wyzwalają się z pod każdej zbytecznej opieki śród walk. Prześladowanie żydów w naszych wiekach średnich jest skutkiem zazdrości handlowej.“

Tak pisze Zeitschrifl f. ges. Staatswissenschaft. tom 31, str 511.Roscher), oceniając przedmiotowo przyczyny tego ruchu. Wiecznie i wszędzie w podobnych wypadkach z koniecznością działające stosunki ekonomiczne nie mają nic wspólnego z pobudkami, złudzeniami lub też płaszczykami osobników. Śród tego, z owych przyczyn ekonomicznych wywiązującego się ogólnego ruchu, mogą być jednostki idealne, czyste jak święci, przekonane o zacności swoich celów, działające pod wpływem swoich iluzyj – to rzeczy wcale nie zmienia.

Nietylko jednak w pewnych warunkach iluzye te stają się płaszczykami, ale przedmiotowo oceniając, można je tak nazwać.

Tyle co do przyczyn tego ruchu, a teraz co do koniecznych, jedynie możliwych skutków, które można nazwać celami. Któż zaprzeczy, że ruch ten, biorący początek w „zazdrości,“ jak konstatuje Roscher, nigdzie i nigdy inaczej nie przeszedł w czyn, tylko w formie łupiestwa, rabunku i kradzieży. Świadczę się całą historyą prześladowań i „tumultów“ na żydów we wszystkich krajach europejskich. A może mi ktoś zarzuci, że była i inna forma wcielania się w czyn tego ruchu, a mianowicie wypędzanie? Na to znowu świadczę się historyą, że gdziekolwiek żydów wyganiano, nigdzie nie wyganiano ich z majątkami – banicya była zawsze tylko środkiem zachowania ich dóbr i mienia. Tak było w Hiszpanii, tak w kraju, w którym uwagi to dzisiaj piszę – w Styryi. Kiedy się w XIII i XIV wieku szlachta styryjska i panujący tutejsi zadłużyli po uszy u żydów, a dobra ich obciążone były hypotekami żydowskiemi – wtedy ich wypędzono i pozbyto się tym sposobem wierzycieli. A więc skutek i cel zawsze ten sam. Niemniej jednak nigdy i nigdzie teorye jednostek nie przyznawały się do tych przyczyn i tych celów – ale podawano zawsze różne religijne, polityczne, sanitarne i kto tam policzy jakie, powody prześladowań. A podawanie innych powodów niekoniecznie było złą wiarą, lecz – u jednych ciemnotą, u innych fanatyzmem, teoryą, iluzyą albo też pozorem. Jeśli zaś krótko i zwięźle a przedmiotowo traktuję rzecz, nazwałem wszystkie te doktryny „płaszczykami,“ to najmniej p. Dunin może mnie posądzać o „obelgę,“ skoro sam powiada, że „w ogóle dla autora niema w całych dziejach ludzkości innej pobudki czynów ludzkich, tylko chęć wzbogacenia się.“ A więc przyznaje p. D., że na antisemityzm nie rzuciłem ani o włos większej „obelgi,“ niż na całe dzieje ludzkości; a więc ta „obelga“ antisemityzmu nie mogła być „wywarciem“ jakiegoś poszczególnego „gniewu,“ chyba że ten sam gniew wywarłem na całe dzieje ludzkości. Mnie się zaś zdaje, że wypowiedzenie zdania, opartego na faktach, o zjawiskach socyalnych i o dziejach ludzkich nie może być nazwanem ani „obelgą,“ ani „wywieraniem gniewu,“ tem mniej, skoro wypowiadający swój sąd o ruchach tych, jako koniecznych i nieuniknionych, płynących z przyczyn naturalnych, niezależnych od woli człowieka.

Nie skrzywdziłem więc antisemityzmu, bo położyłem działające w nim pobudki na równi z pobudkami pierwszorzędnych działań politycznych i historycznych, utrzymując i o tych, że tajne ich pobudki nie są inne, jak wzbogacenie się cudzem mieniem. To też w powołanem dziele mojem Der Rassenkampf powiadam, że nowożytny zdobywca nie pożera swego nieprzyjaciela, aby się nim nasycić, ale (rzecz ta sama w innej formie) zabiera mu gwałtom kilka miliardów. Ale choć działa w istocie z tajnej (może nawet dla niego samego) pobudki wzbogacenia się mieniem bogatego sąsiada – to oczywista nie wyznaje tego i mniema, żo prowadzi wojnę dla idei politycznej, dla pokoju świata, dla spełnienia posłannictwa historycznego, dla wolności narodów itd. Są to teorye, motywy subjektywne, doktryny, złudzenia, słowem – przedmiotowo oceniając rzecz – płaszczyki. Nazywając zaś rzecz właściwem mianem, mówiąc, że pobudką tych czynów politycznych (jak i ruchów socyalnych) jest pożądanie „cudzego mienia,“ bynajmniej nie poniżam tych ruchów, ani ich lżę, bo jak to udowodniłem w Rechtsstaat und Socialismus, każda własność jest tylko środkiem panowania; wydarcie przeciwnikowi mienia – środkiem wydobycia się z pod jego jarzma i zapanowania nad nim. Na zapytanie p. D., czy „niewolnik, zrywający łańcuch, którym go ongi przemoc do taczki przykuła okrada swego pana? – odpowiadam: tak jest, okrada go niewątpliwie – tak samo, jak jego ongi okradł pan, kiedy go do taczki przykuł; a „plebejusze rzymscy, uciekający przed wyzyskiem patrycyuszów na górę świętą,“ targnęli się równie niewątpliwie na mienie patrycyuszów – ktoż o tem wątpi? – tak samo, jak ongi patrycyusze ujarzmiwszy plebejuszów targnęli się na ich mienie. Ale oczywista, co w prawie prywatnem nazywamy kradzieżą, to w dziejach międzynarodowych nazywa się zaborem, a w historyi narodu lub państwa – rewolucyą socyalną. Różnica jest tylko ta, że zabory i rewoluoye społeczne stanowią treść dziejów, są konieczną i istotną częścią ich procesu: podczas kiedy w obrębie ram organizacyj państwowych kradzieże są zakazane i bywają karane – i to słusznie, bo poszanowanie własności jest podwaliną porządku społecznego i państwa.

Kończę prośbą do p. D. Niech będzie łaskaw z taką samą uwagą, z jaką raczył przeczytać Rechtsstaat und Socialismus, czytać ostatnią pracę moją Der Rassenkampf – a przekonany jestem, że jakkolwiek i nadal stać będziemy na przeciwnych stanowiskach, których antagonizm tkwi głęboko w uzasadnionych różnicach zapatrywań na świat i ludzi, wynikających zapewne z różnicy naszych indywidualności, jednak pozna, że co powiedziałem o przyczynach i celach antisemityzmu, jost prostą konsekwencją zdań, wypowiedzianych o procesie dziejowym wogóle – nie zaś żadną „obelgą,“ rzuconą na jakiś szczegółowy objaw socyalny; a następnie, że zdanie to nie przeczy wcale możliwości, iż między antisemitami są ludzie powodujący się ideami, teoryami, sympatyami i antypatyami, słowem najrozmaitszymi osobistymi motywami i iluzyami.

Ludwik Gumplowicz.