Ludwik Gumplowicz, Ośm Listów z Wiednia. W Krakowie,
Wytłoczono u Władysława Jaworskiego. 1867.
Ośm listów z Wiednia [VI. Germanizacja.]
40
VI.
(Przeludnienie i zbytnia płodność duchowa Niemiec. – Niemcy w
Austrji i Rosji. – Germanizacja w Austrji. – Babenbergowie. – Habsburgowie. –
Kraje dziedziczne i kraje koronne. – Germanizacja w Galicji).
Często w historji powtarza się zjawisko, że kraje
przeludnione wysyłają kolonje swoje za granicę, w kraje dalekie i
obce a mniej zaludnione. Jest to jedno z praw
fizycznych, objawiających się w dziejach i niemi
rządzących. Niemcy przedstawiają nam podobne zjawisko, ale nietylko na polu
materjalnem ludności, przeludnienia i kolonizacji, lecz także na polu duchowem.
Produkując więcej uczonych, artystów, sztukmistrzów itp. aniżeli sami zużyć
mogą, stękając pod ciężarem zbytniej płodności duchowej, tak zwanej u nich „
geistige Uiberproduction”, gotowi są zawsze twórczość swą
duchową oddać w usługi innych narodów, odstępując
41
im swych uczonych
i literatów, zaopatrując ich w ludzi nauk, sztuk i umiejętności. W jakimże kraju
Europy, w jakiej że części starego czy nowego świata nie znajdziesz obok
kolonistów niemieckich uprawiających rolę trudniących się rzemiosłami,
przemysłem i handlem, także uczonych, literatów i publicystów niemieckich,
przesiąkłych narodowemi przesądami, dzielących samolubne narodowe zaślepienie
Niemiec i roszczących śmieszne pretensje do panowania w dziedzinach duchowych
całego świata.
Prawda, że Niemcy obok zupełnej martwoty politycznej,
dotychczas były wielkim rezerwoarem inteligencji, zkąd najodleglejsze nawet
kraje sprowadzały ożeźwiające strugi duchowe. W Europie dwa szczególnie
mocarstwa wyzyskiwały najwięcej ten rezerwoar, a połączywszy z nini kraje swoje
całym systemem rur, ściągają ztamtąd zbytnią inteligencję, aby u siebie użyć jej
w swoich widokach i celach politycznych.
Państwami temi są Rosja i Austrja.
Ale jakże różne są i przeciwne widoki i cele, dla
jakich Państwa jednym i tym samym posługują się środkiem!
Wiadomo jaką rolę odgrywają Niemcy w Rosji Zacząwszy od
czasów
Piotra I. Rząd
rosyjski ściąga i sprowadza Niemców do krajów swych, napełnia nimi wszystkie
warstwy narodu, lokuje ich na wszystkich stanowiskach, posługuje się nimi tam
wszędzie, gdzie siły własnego narodu są niedostateczne, lub mało wykształcone.
Przyczyniając tym sposobem, martwym ma
42
som narodu swego, fermentu
cywilizacyjnego, przyśpiesza on jego rozwój.
Czy można politykę Rosji w tym punkcie potępić?
Bynajmniej! szczególnie jeżeli zważymy, że w Rosji Niemcy moskwiczeją, że Rosja
Niemców pochłania, przeżuwa i trawi, nie czyniąc narodowości swej żadnego
uszczerbku. Niemcy w Rosji, są sprowadzaliem z zagranicy guanem na nieurodzajną
glebę, które ją urodzajniejszą czyniąc, samo glebie się assymiluje i cząstką jej
się staje. Inaczej rzecz się miała zawsze w Austrji. Austrja sprowadzała zawsze
Niemców na to, aby rozwój narodowy ludów pod berłem jej zostających zatamować i
na jego miejscu postawić rozwój germański. W Rosji sprowadzanie Niemców jest
polityką cywilizacyjną, nie tamującą rozwoju narodowego; w Austrji było ono
zawsze polityką germanizacyjną, negującą wszelki rozwój narodowy.
Polityka germanizacyjną jest jednym z tych rysów
charakterystycznych, które ciągnąc się jak nić czerwona przez całe dzieje
Austrji, od pierwszego jej początku aż do naszych dni, zdawały się zawsze być
cząstką jej istoty, warunkiem jej politycznego bytu. Politykę tę prowadzili
Babenbergowie i pierwsi Habsburgowie już wtedy, kiedy rządy ich nie sięgały po
za kraik szczupły między Enzą i Litawą, dzisiejszą niższą Austrja; prowadzili ją
dzisiejsi Habsburgowie zacząwszy od XVI wieku, kiedy Austrja szybko wzrastała i
coraz to nowe państwa i kraje pod swojem łączyła panowaniem; prowadzili
nareszcie politykę tę za
43
naszych czasów ministrowie austrjaccy aż
do Szmerlinga włącznie. Różnica między germanizacją Babenbergów i pierwszych
Habsburgów, a germanizacją późniejszych Habsburgów i ministrów austrjackich
zachodzi nietylko co do geograficznej rozległości terenu, na jakim eksperymenta
germanizacyjne wykonywano, jest to także różnica jaka zachodzi między udaniem
się, a nieudaniem. Podczas gdy tamtym udało się, w szczupłym kraiku swym,
mieszaninie ludności złożonej z żywiołów słowiańskich, magiarskich i keltyckich,
zostających na bardzo jeszcze pierwotnym stopniu kultury, nie posiadającej ani
żadnej cywilizacji, ani żadnej zbiorowej siły narodowej, narzucić razem z
politycznem jarzmem germańskiem także germański język, instytucje, prawa i
urządzenia, słowem germańską narodowość! tym ostatnim udać się nie mogło
przeistoczenie samodzielnych narodowości, posiadających wysoko wykształcony
język, literaturę i własną cywilizację, na narodowość zupełnie im obcą. I nie
udało się! Ale tentatywy były olbrzymie! i jak wahadło siłą wielką w ruch
wprawione, choć działanie siły ustaje, długo jeszcze ruch swój odbywa; tak też
dzisiaj w Austrji, choć ministerstwo niemieckie i germanizacyjne ustąpiło ,
wprawiony przezeń w ruch system drga jeszcze w całem ciele państwa. Dla tego też
system germanizacyjny w Austrji ma dziś jeszcze, większy, aniżeli tylko
historyczny interes.
Powiedziałem wyżej, że jest on tak dawny jak Austrja;
bo zaczyna się równocześnie z wtargnięciem
44
pierwszego Babenberga
(983 r.) do kraju dziś Austrja niższą zwanego, i z pierwszemi w kraju tym
podbojami książąt Babenbergskich. Panowanie bowiem książąt tych „w marchji
austrjackiej” stało tylko wsparciem, jakie od Niemiec otrzymywali. Złamtąd
osiągali oni przez cały ciąg panowania swego zaciężne wojska i kolonistów
niemieckich, starając się tym sposobem ustalić panowanie niemieckie w kraju
słowiańsko – magiarskim. Mimo to narodowość niemiecka choć przez półtrzecia
wieków przeszło pielęgnowana i protegowana w monarchji austrjackiej, nie mogła
się jeszcze zakorzenić w kraju, który od wieków był siedzibą ludów
niegermańskich, a po większej części słowiańskich. To też ze śmiercią ostatniego
Babenbergczyka, Fryderyka
bitnego († 1264) cała ta budowa, półtrzeciowiekowa Babenbergów praca,
runęła. Kraje austrjackie – bo już i Styrja i Kraina do nich się liczyły – idąc
więcej może za popędem wspólnej ku Niemcom nienawiści, aniżeli za poczuciem
narodowem, wezwały na opróżniony tron austrjacki czeskiego królewicza
Przemysława
Otokara.
Dzielny ten książę jednomyślnym głosem ludności austrjackiej obrany panującym,
objął rządy i oparł oręż swój o Alpy karynckie. Była to chwila świetna panowania
i politycznej przewagi Słowian w krajach tych, które przecie z natury rzeczy do
nich należały. Ludność ówczesna Austrji, uwolniona od jarzma niemieckiego,
używała znowu swobody i wolności pod słowiańskim księciem własnego wyboru. Nie
długo trwała ta swoboda. Panowanie
Otokara dopóty
tylko
45
było niezakłócone, dopóki w Niemczech, po zgonie ostatnich
Hohenstaufów, trwało burzliwe bezkrólewie i słabi książęta jeden po drugim
chwilowo zajmowali tron niemiecki. Jak tylko zaś Rudolf Habsburczyk::RUDOLFI
silną dłonią uchwycił berło niemieckie, nie mógł on jako cesarz niemiecki
obojętnem patrzyć okiem na wzrost potęgi czeskiej, na wzmacniające się panowanie
słowiańskiego książęcia w tych krajach, które czasowo już oręż niemiecki był
zagarnął. Wielki ten interes cesarstwa i narodu niemieckiego, służył zarazem za
płaszczyk dla osobistych widoków i celów Rudolfa Habsburgskiego, który dawne
zabory Babenbergskie dla domu swojego chciał uzyskać. Wtargnął więc Rudolf
Habsburczyk z licznem wojskiem niemieckim do Austrji. Lud austrjacki
był mu nieprzyjazny, Rudolf mieczem i ogniem niszczył kraj. Wiedeń, wierny
książęciu swemu słowiańskiemu, zaniknął bramy przed wojskiem i cesarzem
niemieckim. Rudolf Habsburczyk przystąpił do oblężenia miasta. Wiedeń bronił się
dzielnie. Snać nie było tam nikogo, dla któregoby oblegający nie był
nieprzyjacielem!
Po powtórnych układach, po kilkakrotnie ze strony
Habsburczyka zerwanych umowach, przyszło nareszcie do stanowczej walki między
Rudolfem a
Przemysławem.
Na północ od Wiednia, niedaleko ujścia Morawy do Dunaju, na tak zwanem
Morawskiem polu spotkały się ich zastępy (r. 1278). Była to walka Germanizmu ze
Słowiańszczyzną, mająca rozstrzygnąć spór o posiadanie kresu granicznego między
południowemi
46
Niemcami a południową Słowiańszczyzną. Pojęli
słowiańscy książęta ważność tej walki, wiedzieli że walka ta toczy się o
południowe przedmurze Słowiańszczyzny, broniąca Niemcom wstępu do jej wnętrza.
To też pospieszyli na pomoc Przemysławowi czeskiemu. Przybył
Lew książę
ruski i
Kazimierz
książę Kujawski. Ale Rudolf
Habsburgski
lepszych miał sprzymierzeńców: kościół katolicki i zdradę w samym obozie
czeskim. Papież
Mikołaj III
rzucił klątwę na wszystkich Habsburczyka przeciwników; a w stanowczej chwili
bitwy na morawskiem polu od ręki zdrajcy śmiertelnie ugodzony, legł dzielny
Przemysław Otokar. Krwią jego przypieczętowany został zabór germański z tej
strony Enzy. Cesarz
Rudolf oddawszy
synom swym
Rudolfowi i
Olbrachtowi w
lenno kraje Przemysława, wskrzesił w nich dawną uzurpację niemiecką, którą ciąg
wieków aż do naszych czasów zamienił w prawowite panowanie. Taka bowiem jest
wszechmocna powaga czasu, że gwałtowne nawet uświęca czyny.
Pierwsi Habsburgowie podjęli na nowo dzieło
Babenbergów, germanizację w zdobytych na nowo krajach austrjackich, a mianowicie
w niższej Austrji, Styrji, Krainie i Marchji wiedeńskiej. Podobnie jak tamci
sprowadzili oni z Niemiec nietylko wojska zacięźne i urzędników, ale
przedewszystkiem kolonistów, z tą chyba tylko równicą, że kiedy Babenbergowie z
rodzinnych swych siedzib w północnej Bawarji sprowadzali Bawarczyków i Franków,
Habsburgowie z rodzinnej Szwabji, w dzisiejszej południowej Bawarji, i
sprowadzili niena
47
widzonych tutaj wtedy cudzoziemców, „szwabów”. Tak
więc w ślad za dwiema dynasrjami różnemi, szły z Niemiec do austrjackich krajów
dwie różnoszezepowe migracje.
Widzieliśmy, że germanizacja Babenbergów, po
wygaśnięciu domu ich, po upadku ich panowania nie okazała się trwałą, że
zniknęła jak cień przed słońcem, przed wystąpieniem panowania słowiańskiego.
Przyczyną tego było, że ich system germanizacyjny był bardzo materjalny,
wojujący tylko napływem kolonistów niemieckich, żołdactwa niemieckiego i
biórokracji niemieckiej. Był to system bez ducha i bez rozumu. Taka siłą i
przemocą prowadzona germanizacja, nie mogła stanowczo zaważyć na szali
walczących z sobą żywiołów narodowych. Pierwsi Habsburgowie nie wznieśli się
jeszcze nad ten bezmyślny system germanizacji. To też nie zdołali ująć sobie
umysłów ludności austrjackiej. Nie zdołali zatrzeć pamięci swej cudzoziemskości;
długo jeszcze, długo byli oni w Austrji, w Wiedniu samym „
auswärtig"; nienawidzono ich, i kilkakrotnie wybuchały przeciwko nim
powstania, zmuszające ich do ucieczki, do opuszczenia Wiednia i schronienia się
albo na jakiś zamek warowny, jak
Olbracht I,
albo za Enzę do Niemiec, jak
Fryderyk IV.
Dopiero późniejsi Habsburgowie prowadzili dzieło
germanizacji w sposób skuteczniejszy, starając się duchotą bronią wyższej
inteligencji i cywilizacji dokonać zwycięztwa nad krajem, zdobytym przez
poprzedników swych materjalną siłą i przemocą. Już
Ru48
dolf IV
„fundator” założył uniwersytet wiedeński (roku 1365). Następcy jego zaczęli
sprowadzać do Wiednia już nie niemieckich kolonistów, żołnierzy i urzędników,
których dość tu było, ale niemieckich uczonych, profesorów i literatów. W
Wiedniu, w samym środku magiarsko - słowiańskiego kraju założyli oni ognisko
nauk i umiejętności niemieckich. Sami zresztą zajmując się naukami i sztukami,
otaczając się literatami i poetami, stali się przez niejaki czas środkowym
punktem umysłowego życia południowych Niemiec. Najwięcej w tym kierunku uczynił
Maksymilian
I. Własną swą osobistością zaważył on stanowczo na szali germanizacji i
ukoronował dzieło zaczęte przez przodków swoich. Sam był poetą i pisarzem
niemieckim; opiekował się literaturą niemiecką; uczonych niemieckich, między
innymi znanego także w Polsce Konrada Celtesa i sławnego Kuspiniana do Wiednia
sprowadził. Słowem
Maksymilian
I dokonał gruntownie i całkowicie dzieła germanizacji ówczesnej Austrji i
Wiednia, i już po nim nie może być kwestji, że „dziedziczne” kraje austrjackie
są krajami niemieckiemi. Pięć z górą wieków trwała praca ta, od wtargnięcia
pierwszego Babenberga aż do śmierci
Maksymiliana (r. 1519). Następca
Maksymiliana był ów
Ferdynand I,
pod którym podług wyrażenia Majlatha „Austrja powstała”, t.j. Austrja w
znaczeniu nowożytnem jako połączenie w jedną całość samoistnych krajów
czesko-węgierskich. Zamknięte dotychczas wciasnych granicach „krajów
dziedzicznych” dążności germanizacyjne, z panowaniem
49
Ferdynanda I występują na szersze pole i przenoszą się na „kraje
koronne” czesko – magiarskie. Zdaje się, że nabrawszy otuchy z dobrego na pozór
skutku pięciowiekowej pracy germanizacyjnej „w krajach dziedzicznych”
Habsburgowie, począwszy od
Ferdynanda I
powzięli zamiar powtórzyć eksperyment w nowonabytych krajach koronnych.
Przynajmniej pod
Ferdynandem
I pierwsze występują w Czechach dążności germanizacyjne ze strony rządu i
pierwszą przeciw temuż widzimy podnoszącą się opozycję imieniem narodowości i
języka czeskiego. Od panowania
Ferdynanda I
z górą pięć wieków rządy austrjackie toczyły syzyfijski kamień germanizacji
przez grzbiety „krajów koronnych” ku szczytowi „monarchji austrjackiej”, aby
zatoczywszy go tam, zaniknąć nim sklepienie budowy. Do tych „krajów koronnych”
od stu niespełna lat należy Galicja, od dwudziestu przeszło lat Kraków. Tak
pierwsza, jak i drugi wystawione były na pastwę polityki germanizacyjnej, której
ostatnim – cieszymy się tą nadzieją – reprezentantem w Austrji był
Szmerling. Nie mamy potrzeby dodać, że rezultat tej polityki w
krajach koronnych bynajmniej nie był świetnym. Stósonkowo najlepiej powiodło się
w Czechach i Morawie; nic prawie nie wskórano na Węgrzech i Galicji. Wszędzie
zaś rezultat był tylko ujemnym; nigdzie nie przyniosła ona korzyści prawdziwych,
nigdzie nie wydała poczciwych owoców.
Ten niepomyślny wypadek dążności germanizacyjnych w
krajach samoistne życie narodowe mających
50
nie zadziwi nas
bynajmniej, jeżeli zważymy, że nawet „w krajach dziedzicznych” austrjackich,
nawet we właściwej, pierwotnej Austrji, chociaż kraj ten jakeśmy widzieli, już w
XVI wieku był zupełnie zniemczonym, chociaż się udało narzucić ludności
narodowość niemiecką, nie udało się jednak do dziś dnia jeszcze, mimo
nieustannej koło tego pracy, mimo olbrzymich usiłowań, mimo ciągle ściąganych
zasiłków z Niemiec, zaszczepić prawdziwego ducha germańskiego na tej
niegermańskiej ziemi. Do dziś dnia daremne w tym punkcie były tysiącletnie
prawie usiłowania; najpiękniejsze kwiaty ducha germańskiego nie kwitły w
Austrji; kwitły one i kwitną do dziś dnia tylko „
draussen in
Deutschland”, jak to nawet Wiedeńczycy charakterystycznie nazywają.
Tego rządy austrjackie zmienić nie mogły; nie mogły one użyźnić obcej ziemi dla
płodu ducha germańskiego. Co jedynie w mocy ich było, to jest, rozkwitłe już w
Niemczech kwiaty przesadzać do stolicy swej, aby tutaj ostatnie wyziewały wonie
i na płonną glebę ostatnie swe rzuciły nasiona. Więcej rządy austrjackie uczynić
nie mogły. Do dziś dnia jeszcze, dawno już nawet zniemczone prowincje
austrjackie, we wznioślejszem słowa tego znaczeniu nie są krajami niemieckimi.
Dzisiaj jeszcze samo nawet jądro Austrji, niższa Austrja musi zakłady swe
naukowe, szeregi swych uczonych artystów i sztukmistrzów zasilać kontyngensem za
drogie pieniądze z Niemiec rekrutowanym.
51
Jeżeli tak rzeczy stoją w kraiku, w którym
nigdy jednolity nie zamieszkał naród, w którym nigdy żadna samoistna narodowość
rozwinąć się nie miała czasu, w którym germanizacja trwa już tysiąc lat, który
już przed pięciuset lat słusznie za niemiecki uchodził; czyż dziwno, że w kraju
mającym jednolitą ludność, samodzielną narodowość, co więcej wysoko rozwiniętą
już dawno swojską cywilizację, że w takim kraju wszelkie tendencje
germanizacyjne są płonne, niedorzeczne, a nawet – gdyby tylko smutne nie były –
śmieszne.
A przecież, rozmachane wahadło jeszcze oscyluje,
rozkołysany dzwon brzęczy jeszcze i nieprzyjemnym tonem w uszach nam szumi!