Ludwik Gumplowicz, Ośm Listów z Wiednia. W Krakowie,
Wytłoczono u Władysława Jaworskiego. 1867.
Ośm listów z Wiednia [IV. Żydzi.]
23
IV.
|
W rocznicę rewolucji marcowej. |
(Stary Wiedeń – jego życie umysłowe. – Nowy Wiedeń. – Inwazje
żydowskie. – Opanowanie położenia finansowego i publicystyki. – Żydzi we Francji
i Anglji. – Kwestja żydowska w Galicji).
Często słyszeć można dzisiaj w Wiedniu żal za niedawno
dopiero minionym czasem, za przeszłością, która skonała w roku 1848. Starzy
prawdziwi Wiedeńczycy wzdychając za nią, dodawają smutnie, że “
das gute alte Wien” nie wróci się więcej. Dzienniki poświęcone
teatrowi i muzyce, często rzewnie wspominają o owym czasie „
vor den Märztagen". Od czasu do czasu, przy sposobności śmierci
jakiegoś starego radzcy sądowego, jakiegoś zgrzybiałego biórokraty, czytać można
w tychże samych dziennikach, wspomnienie pośmiertne, zaczynające się od słów:
„
Wieder ein Stück altes Wien haben wir zu Grabe
getragen”, dalej zdumiony czytasz, „że ten stary biórokrata był niegdyś
24
im alten Wien głównym dziennikarzem, pierwszym
publicystą”. Nie dowierzasz własnym oczom: biórokrata-dziennikarz? Czytasz
dalej: „że o jego fawory i łaskę ubiegali się – komediopisarze, ubiegały się
aktorki i śpiewaczki itd.” Otóż to jest rzecz! Szczęśliwy był ten stary Wiedeń
przed rokiem 1848. Opasany temi samymi murami, do których niegdyś szturmowali
niewierni muzułmanie, zamknięty szczelnie między temi samemi bramami, w które
wjeżdżał niegdyś Jan III – stary Wiedeń nie kłopotał się polityką, nie znał
trosk życia politycznego, nie znał dziennikarstwa politycznego. Jedynem jego
zajęciem urny słowem był teatr, muzyka, opera; najgłośniejszymi bohaterami byli
autorowie dramatyczni, którzy pisali trajedje fatalistyczne, w których piątym
akcie wszystkie osoby musiały zginąć od trucizny lub sztyletu; byli
komedjopisarze, przedstawiający obrazki czarodziejskie, które zawsze miały jakiś
sens moralny, chociaż nigdy się nie ważymy wystąpić na pole aluzyj politycznych.
Jedynym przedmiotem rozmów i konwersacji w dawnym Wiedniu byli aktorowie i
aktorki, śpiewy i śpiewaczki, tancerki i kompozytorowie. Najwyższym zaś w
rzeczach tych sędzią, absolutnym kierownikiem „opinji publicznej", był pan
Hofrath albo też pan
Landesgerichtsrath, który w wolnych od zatrudnień biórowych godzinach –
horribile dictu – redagował dziennik...... ale
dziennik poświęcony Melpomenie i Terpsychorze.
Błogi to był czas! Wiedeńczyk wracając wieczorem do
domu z teatru lub opery spokojnie spał – bo
25
wiedział, że ks.
Metternich, na którego zdał sprawy polityczne, dobrze je prowadzi, a
dyrektor policji Sedlnitzky czuwa nad miastem i sprawami miejskiemi, i bez „
Geleitszetlu" żadnemu żydowi nie pozwala przebywać ani 24
godzin w murach miasta. Błogi to był czas! „Majątek miasta, gmachy publiczne,
ulice, spacery, place publiczne, były własnością katolicką!” Słowem – Wiedeń
zachowywał charakter katolicki więc „i polski!” dodałby może poseł z Wadowic.
Wtem nadszedł rok 1848; z nim wybiła godzina zgonu starego Wiednia. Nie wiem,
czy ich kto o to prosił, czy też nieproszeni, ale faktem jest, że żydzi czescy,
morawscy i węgierscy przygotowywali, zaczęli i przeprowadzili rewolucję roku
1848 w Wiedniu. Wychodzące przed tym rokiem w Lipsku pismo perjodyczne „
Grenzbote”, bijąc armatniemi kulami w starą twierdzę
systemu Metternichowskiego, wstrzęsło nią i mury jej porysowało – pismo to
redagował żyd czeski Kuranda, dziś redaktor dziennika
Ost -
Deutsche - Post i członek Rady Państwa. Dnia 13 marca 1848 roku kto
prowadził studentów wiedeńskich do sali zgromadzonych stanów
niższo-austrjackich? Dr.
Fiszhof, żyd
węgierski – a był to pierwszy krok rewolucji, uroczyste jej zagajenie. Tego
samego dnia, od pierwszych kul karabinowych wystrzelonych na lud, legł student,
imieniem
Spitzer — żyd
morawski. W kilka dni potem, przy uroczystym pogrzebie wszystkich poległych dnia
13go marca, na cmentarzu katolickim, kaznodzieja żydowski
Maunheimer,
w świetnej mowie pogrzebowej podnosząc
26
zasługę poległych w sprawie
wolności, rozpoczętemu dziełu rewolucji dał błogosławieństwo kapłańskie.
Rewolucja zwyciężyła, a mimo krótkiej recydywy absoluty stycznej od roku 1851 do
1866, Wiedeń i monarchja zawdzięczają jej wolny rozwój instytucyj politycznych,
zawdzięczają ten postęp na drodze wolności, samorządu i rozwoju, jaki nastąpił
od roku 1849 aż do dziś dnia.
Nie dziw więc, że żydzi, którzy w rewolucji wiedeńskiej
roku 1848 tak przeważny mieli udział, bodaj nie główną inicjatywę, starali się
jak najwięcej z nowej, przyjaznej im korzystać konstelacji.
To też od roku 1848 powódź żydowska z Czech, Węgier,
Morawji, a nawet Galicji zalała Wiedeń. Od tej to inwazji żydowskiej datuje się
nowy „nowy Wiedeń”. Jak starego Wiednia charakterystycznym rysem był katolicyzm,
tak dzisiejszego Wiednia charakterystyczną cechą jest żydowstwo. W dzisiejszym
Wiedniu jest ono obok Słowiańszczyzny żywiołem najwybitniejszym, jest
czynnikiem, z którym pod każdym względem liczyć się trzeba. W żadnem innem
mieście europejskiem żydowstwo nie rozwielmoźniło się tak, jak w Wiedniu.
Opanowawszy równocześnie dziennikarstwo i giełdę, opinię publiczną i położenie
finansowe: uchwyciło ono ster życia publicznego. Upojone tem podwójnem
zwycięstwem, tem przewodnictwem we wszystkich kierunkach życia publicznego,
źydowstwo wiedeńskie co do usposobienia swego, co do zewnętrznego nastroju,
zupełnie puściło sobie wodze i poszło za popędem
27
wszystkich
wrodzonych sobie nałogów. Nigdzie też głupia arogancja, wrodzona żydowstwu
chełpliwość i próżność nie występuje u żydów tak rażąco i jaskrawo, jak w
Wiedniu. Podczas kiedy w innych krajach, w innych stolicach europejskich, żydzi
używają wszystkich środków, i usilnie się starają, aby we wszystkich
zewnętrznych i wewnętrznych kierunkach życia, ile możności przypodobnie się
społeczeństwu chrześciańskiemu – podczas kiedy np. żydzi w Berlinie dążeniu temu
poświęcili między innemi cały swój rytuał dawny i odbywają nabożeństwa swe przy
odgłosie organowi itp., żydzi w Wiedniu z dziwnym bezrozumem wszędzie i zawsze
uwydatniają swoją odrębność, jakby kładąc nań jakąś wagę.
Zkąd przyszło to górowanie żydowstwa i ten wyjątkowy
sposób jego rozwoju w Wiedniu? Wykazać to, będzie może korzystną dla nas
„Galicjanów” rzeczą.
Przecież w Paryżu i Londynie żydzi dawno już
przypuszczeni do zupełnego równouprawnienia, otwarte mają sobie pole życia
publicznego, wolny przystęp do wszelkich stanowisk i godności spółeczeńskich,
piastując najwyższe godności obywatelskie. W rządzie prowizorycznym francuzkim
roku 1848 zasiadywał żyd francuzki
Cremieux;
rajcy londyńscy, „aldermani”, wybrali sobie przed kilkoma laty burmistrzem,
„lordem majorem” żyda
Salomonsa. Ale
jakaż to różnica Ani w Paryżu, ani w Londynie, nigdzie nie występuje źydowstwo
jako takie; nie sadzi ono się tam, jak tu taj w Wiedniu, na odrębność, która w
spółeczeństwie
28
XIX wieku straciła wszelkie uprawnienie, która
dzisiaj nie jest niczem innem jak summa różnych przywar, słabostek i wad
spółeczeńskich, i którą im rychlej tem zbawienniej trzeba wytępić i wykorzenić.
Pojęli prawdę tę żydzi w krajach cywilizowanych. To też Cremieux zasiadywał w
rządzie prowizorycznym nie jako żyd, ale jako Francuz;
Salomons
burmistrzował w Londynie jako Anglik. Że się urodził w wierze żydowskiej, że do
stowarzyszenia religijnego żydów należą, jest to fakt wcale obojętny, nie mający
żadnej styczności ze stanowiskiem ich spółeczeńskiem i politycznem, żadnego
wpływu na całe ich życie, postępowanie i usposobienie. Członek rządu
francuzkiego i burmistrz londyński, byli przedewszystkiem synami ojczyzny i
narodu, pełniącymi gorliwie obowiązki obywatelskie. Tak jak ich nikt o wyznanie
religijne się nie pyta i pytać nie ma prawa, tak i u nich samych w obec spraw
spółeczeńskich, narodowych i politycznych, stojących na pierwszym planie,
wyznanie ich staje gdzieś w tyle na podrzędnem miejscu, należąc do spraw
najprywatniejszych, najosobistszych. Podobnie rzecz ma się w Belgji, w całych
Niemczech zachodnich i północnych. Tam wszędzie żydzi zatarli swoją odrębność,
zlali się z narodem w jedne nieodróżnioną całość, nareszcie, co najważniejsze,
stanęli na obyczaju narodowym, (do czego jednak małżeństwa mieszane nie mało się
przyczyniły).
Czemuż więc w Wiedniu rzecz odmiennym poszła torem?
Przyczyna jasna. Przez cały ciąg wieków śre
29
dnich, aż do czasów
nowszych, życie umysłowe żydów było wyłącznie prawie religijne; nie znali oni
ani politycznego, ani narodowego życia – Ale ponieważ był to czas, w którym
kierunek religijny miał przewagę w życiu wszystkich narodów europejskich, a
wielkie massy ludów europejskich również ani w politycznem, ani w narodowem
życiu żadnego nie brały udziału, a więc też nikomu na myśl nie przyszło wymagać
od żydów umysłowego rozwoju w innym jakimś kierunku, wymagać od nich udziału w
życiu narodowem. Wiek XIX zmienił konstelację. Całe massy ludów zaczęły żyć
życiem politycznem, narodowem; życie religijne spadło na podrzędne miejsce....
Żydzi ujrzeli się nagle przed stanowczą alternatywą: albo złączyć się z narodem,
brać udział w jego życiu politycznem, albo w życiu narodowem być i zostać zerem,
żywiołem bez znaczenia i wartości. We Francji, w Anglji, we Włoszech, w
Niemczech, słowem w całej prawie cywilizowanej Europie żydzi wybrali pierwsze:
skazawszy na wieczną zatratę dawne swe odrębności społeczne, zesunąwszy swe
sprawy religijne na miejsce podrzędne, zlali się z narodami, stali się częścią
tych narodów i na drodze tej postępują coraz dalej. Zważmy jednak że żydzi
uczynili to tam wszędzie, gdzie silnie rozwinięta narodowość im zaimponowała,
gdzie przed potęgą ducha narodowego musieli pochylić czoła, gdzie ich zwyciężył
genjusz narodowy. Gdziekolwiek zaś tych warunków nie było, tam im samym
zachciało się i łatwo udało się zapanować, tam oni uchwycili ster ży
30
cia publicznego i zamiast przyjąć chrzest narodowy, nacechowali swojem piętnem
społeczność bez ducha i życia narodowego.
Tak stało się w
Wiedniu.
Jakżeż stanie się w Galicji? Dwojakie słyszę zdania.
Jedni wołają z rozpaczą: „Galicja zżydowszczeje!” Drudzy odpowiadają: „żydzi
spolszczeją!” Nie rozstrzygam sporu, charakterystyczny tylko znaczę fakt: kto są
pierwsi? kto są drudzy? Mieszczanin, kupiec, mierzący przewagę żydów nad
żywiołem polskim miarą konkurencji kupca żydowskiego, która go przygniata;
adwokacik małomiejski, któremu pokątny pisarz żydowski, lepszy krętacz,
najlepszą gotów zabrać klientelę – ci truchleją i krzyczą: Gwałtu! żydzi nas
zjedzą! żydzi panować będą w Galicji.
Z drugiej strony, nasi mężowie stanu i wytrawni
politycy, którzy w kraju i zagranicą uchodzą za reprezentantów par exellence narodowości polskiej, ci nie boją
się żydów nawet uposażonych wszystkiemi temi samemi prawami, jakich używają
chrześcijanie.
Jakżeż to wytłómaczyć? Chyba tak tylko, że ci, którzy
czują w sobie całą potęgę ducha polskiego, w których duszy żarzy się płomień
geniuszu narodowego, ci wiedzą, że potęga ta jest niezwyciężona i nie po
trzebuje się obawiać żydowskiej konkurencji, że płomień ten nie zgaśnie przed
błahą treścią umysłowego życia żydów galicyjskich.