Przez długie wieki Biblia przesłaniała chrześcijańskiej Europie widok na początki narodów, które wyprzedziły kulturę Żydów. Stała ona jako mur na krańcu widnokręgu historycznego, a przyznany jej charakter świętości stanowił nieprzebytą zaporę dla wszelkich dociekań uczonych. Zmieniło się to od końca XVIII-go i początku XIX-go stulecia. Studya egiptologiczne, a potem sanskryckie otworzyły Europie nowe widnokręgi poza datą „najstarszej księgi historycznej rodu ludzkiego“. Odsloniono od owego czasu szereg wieków historyi starożytnej Egiptu i Indyi. Nowe nieznane dotąd „początki rodu ludzkiego“ wystąpiły na jaw. Koniec XIX-go w. dalsze w tym kierunku uczynił postępy. Z papyrusów egipskich i z klinowych tabliczek assyryjsko-babilońskich coraz to dawniejsze poznajemy „początki“ rodzaju ludzkiego, a zdaje się, że tym początkom tak rychło końca nie będzie, bo stoimy zaledwie u progu odkryć nowych. Trwalsze bowiem od naszych i trwalsze od egipskich papyrusów archiwa utrzymywały państwa nad Tygrysem i Eufratem: nie papierowe bowiem, ani papyrusowe, lecz kamienne i gliniane; te ostatnie, wypalone jak cegły, nietylko wieki, ale i tysiącolecia przetrwały.

A z archiwów tych, kamiennych i glinianych dowiadujemy się dzisiaj o państwach, które kwitły na dwa tysiące lat przed erą, jaką Biblia czasom Mojżesza wyznacza. – „Najstarszy dokument historyczny rodzaju ludzkiego“ stał się dziś dość późnym utworem kompilacyjnym, mieszczącym w sobie reminiscencye różne, których dokładność na podstawie autentycznych, a dawniejszych źródeł kontrolować możemy i który – miejscami – zakrawa na transkrypcyę nawet, czy na wyciąg ze źródeł dawniejszych.

Dziś już najwięksi zelanci biblijni, jak np. słynny oryentalista H. D. Müller w Wiedniu, zaczynają kreślić „genealogję“ Biblii, t.j. hipotezy o pochodzeniu pojedynczych jej części, np. prawodawstwa Mojżeszowego. Ale, zważywszy, że stoimy dopiero u progu nowych odkryć – wszelkie takie, skreślone dzisiaj genealogję, mogą okazać się jutro jako mylne, a kwestya: gdzie istniała kolebka prawodawstwa Mojżeszowego, gdzie należy szukać źródła dziesięciorga przykazań, – nie tak rychło zejdzie z porządku dziennego.

Zostawmy jednak niedalekiej zapewne przyszłości owe nierozwiązane jeszcze kwestye... Zajmiemy się dzisiaj najcenniejszym, jak na teraz, dorobkiem odkryć Assyriologów: państwem Hamurabiego.

Dobrą miał myśl Dr. M. Schorr, że użył materyału, wydobytego dotychczas z wykopalisk babilońskich, aby nas zaznajomić z „państwem i społeczeństwem babilońskim“ w okresie dynastyi niedawno jeszcze nieznanego, a dziś już słynnego prawodawcy – Hamurabiego [1] ). Bo w istocie! Cóż może dla nauki być bardziej ciekawe i ważniejsze, niż ustrój społeczny i państwowy z okresu, poprzedzającego wszelką znaną dotąd historyę, bo z trzeciego tysiącolecia przed Chrystusem?! A nie jakiś to, za pomocą fantazyi i ze szczątków przedhistoryczuych wykombinowany sztucznie ustrój prawdopodobny (jak go nam często kreślić lubią prehistorycy), ale formalny system prawa publicznego Babilonii, jaki nam dziś kreślą statyści o pierwszym lepszym państwie współczesnym, system, oparty na pozytywnym ustawodawstwie i dokumentach urzędowych. Jest to prawie nie do uwierzenia, ale tak jest: Schorr kreśli obraz ustroju polityczno–społecznego Babilonii w trzeciem tysiącoleciu przed Chr., na podstawie nietylko „Kodeksu Hamurabiego“, ale również na zasadzie aktów urzędowych i sądowych, to znaczy „archiwaliów“ babilońskich, spisanych klinami na glinianych tabliczkach, które pod odwiecznymi gruzami Babilonu do dziś dnia się zachowały. Owe archiwalia Babilońskie dają zarazem Schorrowi możność nietylko sprawdzania legalności postępowania sędziów i urzędników babilońskich, ale nadto pozwalają bystrym okiem badacza wnikać w najdrobniejsze stosunki prywatnego życia Babilończyków i dać nam poznać całą jego praktykę. Twierdzę, że taki obraz ustroju polityczno–społecznego jest istotnie najciekawszą i najważniejszą rzeczą ze stanowiska nauki. Bo t. zw. dzieje narodów są właściwie – że tak powiem – tylko akcydensem nauki, nie zawierają bowiem, same przez się, nic „esencyonalnego“. Ze ten lub inny król prowadził wojnę, że podbijał takie czy owakie narody, że burzył te lub inne miasta, że został zabity w tej czy innej wyprawie wojennej, a zastąpił go któryś z jego synów, co strącony został z tronu przez tego lub owego brata kuzyna czy uzurpatora – słowem to wszystko, co nazywamy „dziejami“, są to właściwie dla nauki rzeczy drugo –lub trzeciorzędnej wagi. Boć przecież wszelkie takie „dzieje“ są tylko środkami do osiągnięcia pewnych celów, albo raczej są czynnikami, za pomocą których rozwój osiąga pewne skutki; skutkami zaś tych dziejów są tylko i jedynie ustroje polityczno–społeczne. Oczywiście więc, skutki te są ważniejsze od owych towarzyszących im, lub wyprzedzających je dziejów, za pomocą których pozornie bywają osiągane. Niechajże więc sobie historycy opowiadaniem ciekawych epizodów zabawiają amatorów wrażeń – choć ich w tym kunszcie przewyższą zawsze Walter Skoty i Kraszewscy, – ale nauka poważniejsza dawać będzie stale pierwszeństwo przedstawieniom owoców tych dziejów, tj. ustrojów polityczno–społecznych. Ale czegóż to właściwie dowiadujemy się z owego polityczno-społecznego obrazu państwa Hamurabiego? Najciekawszem dla nauki, a szczególniej dla socyologii najważniejszem jest właśnie to, że się z dokładnego obrazu tej przeszłości zamierzchłej niczego właściwie nowego nie dowiadujemy! W tem leży przedewszystkiem nieoceniona wartość epokowego odkrycia, o jakiem mowa. Bo z zadziwieniem przekonywamy się, że owo państwo, najstarsze ze wszystkich, nieco dokładniej nam znanych, było sobie tylko państwem, jak wszystkie inne późniejsze aż do naszych czasów... Ma się rozumieć – co do istoty i co do instytucyi pierwszorzędnej wagi, nie co do mniej ważnych szczegółów i drobnostek. Te ostatnie – rzecz oczywista – noszą na sobie piętno oryginalne czasu i miejsca – ale co do zasadniczych rysów, co do całego, że tak powiem, planu budowy, państwo Hamurabiego w niczem się nie różni od pierwszego lepszego państwa Europy średniowiecznej, lub nawet nowożytnej. Zaraz to wykażę słowami samego Schorra, który, zatopiony w swoim przedmiocie, kreśląc ustrój Babilonii, może nawet nie spostrzegł wcale, w czem leży ogromna wartość jego przedstawienia rzeczy dla socyologii!

O kulturze Babilońskiej pisze Schorr we „Wstępie“, co następuje: „Nie jeden naród tedy jest przedstawicielem kultury babilońskiej, niejedno plemię wycisnęło na niej w ciągu wieków swe piętno, lecz cały szereg najrozmaitszych ludów, które jeden po drugim dolinę eufracką zalewają i wpływowi jej kultury prędzej czy później ulegają“... Czyż zdanie to nie mogłoby dosłownie, a bardzo na miejscu, figurować we wstępie do dziejów Włoch, czy Anglii – byle tylko, zamiast „doliny eufrackiej“, wstawić „brzegi Tybru“ lub „Tamizy“?... Albo znowu opowiada nam Schorr, że jacyś Semici z Arabii, jakieś „plemiona koczownicze, nie mogąc znaleść dostatecznej żywności w stepach arabskich, wkraczają do sąsiednich krajów kulturalnych, a w pierwszym rzędzie do Babilonii“, i podbiwszy fą, rządzą tym krajem. I taki chyba początek państwa nie jest dla nas w Europie nowością. Świeżo J. Peisker napisał książkę całą o koczowniczych szczepach turko–tatarskich i germańskich, które pokonały ludy słowiańskie i zapanowały nad nimi [2] ). Nawet Aryjczycy i Skandynowie, którzy najeżdżali doliny Renu i tam państwa swe pozakładali, nie z inszej chyba przyczyny ojczyznę swą północną opuścili, jak owi Semici swoje stepy arabskie? A więc – tout comme chez nous! Nil novi sub luna!?

Ale w jakimże to języku owi zdobywcy Semici piszą w Babilonii, w kraju „Sumerów“, swoje akta i dokumenty? Posłuchajmy: „Wprawdzie najstarsze dokumenta pisane już są przez Semitów, ale są one pisane w języku niesemickim, widocznie w języku rodzimej, podbitej przez Semitów ludności, językiem Sumerów.“

Socyologia wdzięczną będzie Schorrowi, że jej dostarcza jednego jeszcze dowodu, postawionej przez nią tezy, iż zdobywcy prędko, po dwóch lub trzech pokoleniach, przyjmują język podbitego narodu. Tak więc germańscy Frankowie rychło przyjęli język romański podbitej ludności w Gallii, a zfrancuziali zupełnie Normanowie wnet przyjęli język podbitej Anglii.

Słusznie też z języka sumeryjskiego zdobywców Semitów wnioskuje Schorr, co następuje: „Skoro istniał język, więc istniała i ludność od Semitów różna, tubylcza, która tym językiem kiedyś mówiła, a od której Semici go w ten lub ów sposób, świadomie lub nieświadomie, zapożyczyć musieli“. Wniosek ten zgadza się najzupełniej z teoryą socyologiczną o powstawaniu państw przez najazd. Ale socyologia byłaby do tego wniosku doszła i inną jeszcze drogą – nie lingwistyczną: jedynie przez rozważenie faktu niewolnictwa w Babilonii. Bo wszelkie niewolnictwo jest wskazówką dokonanego podboju, który ludność tubylczą poddał pod jarzmo najeźdźców. Że zaś w Babilonii istniało niewolnictwo, Schorr stwierdza to na mocy paragrafu kodeksu Hamurabiego, według którego „schwytanego niewolnika, zbiega, który nie chce wymienić swego właściciela, od którego uciekł, przyprowadza się do pałacu“, gdzie po stwierdzeniu jego identyczności, „zwraca się go jego panu“. Dodam tu tylko, że na istnienie niewolnictwa w Babilonii wskazywałyby już same „kanały wodne, które, wszerz i wzdłuż przerzynając kraj, czyniąc spławnym Eufrat i Tygrys, umożliwiały rozwój ruchu handlowego“ i nawadniały szeroką dolinę, zroszoną wodami tych rzek. Otóż takich kanałów nigdzie, a nigdy w starożytności, nie wykonywali wolni robotnicy; takie kanały były wszędzie dziełem wielkich mas niewolników. Na tem miejscu pozwolę sobie zrobić szan. autorowi jedne jeszcze drobną uwagę. Rozpatrując pojedyncze stany społeczne wolnych (szlachtę), klasę średnią i niewolników, powiada on, że „najliczniejszą grupę stanowią wolni“. Twierdzenie to nie zdaje mi się prawdopodobnem, bo zawsze i wszędzie stosunek liczebny klas społecznych był taki, że klasą najliczniejszą bywali niewolnicy, a wolni, – klasa panująca, zawsze znajdowała się w mniejszości. Stosunek taki jest wynikiem koniecznym natury państwa. Miałżeby w Babilonii stosunek być odwrotnym, a w istocie – jak twierdzi Schorr – „najliczniejszą“ była klasa, co się rekrutowała „z potomków pierwotnych zdobywców“? Nie bardzo temu twierdzeniu autora ufając, stawiam sobie pytanie, z czego on to wnosi? Rzecz oczywista, że autor opiera twierdzenie to na aktach sądowych. Przeglądając je, napotyka bardzo często na mare-avelin, tj. na wolnych, a bardzo rzadko na „ardu“, tj. na niewolników. Nie mylę się może, jeżeli się domyślam, że z owej okoliczności wypływa wniosek autora o liczebnym stosunku wolnych do niewolników. Tymczasem, w tym wypadku, akta sądowe mogły autora w błąd wprowadzić. Rzecz prosta. Przed sądem i urzędem nie stają niewolnicy; wszelkie tranzakcye przed sądem: kupna, sprzedaże, wyposażenia, zapisy, umowy, przeprowadzają tylko wolni i posiadający, t. j. „possessjonaci.“ Więc w aktach urzędowych ich pełno, a niewolników nie widać. Dam przykład z bliższych nam czasów i stosunków: Wydał niedawno redaktor tego „Przeglądu“, J. K. Kochanowski, cenne nadzwyczaj materyały do historyi prawa polskiego XV-go wieku, „Księgi Sądowe Brzesko-Kujawskie (1418-1424)“ [3] ). Gdybyż tak ktoś z punktu widzenia statystycznego rozpatrywał osoby, stające przed sądem według tych aktów i wnioskował z nich o liczebnej przewadze szlachty nad chłopami? Wniosek, że „najliczniejszą“ klasą była szlachta, byłby mylny. Faktycznie nią nie była, tylko z ksiąg sądowych tak się zdawać może. Poprostu chłopi mieli tylu przed tym sądem spraw i interesów!

Pomijając zaś kwestyę liczebnego stosunku do siebie owych dwóch klas społecznych – cóż to za znamienny typ historyczny jest ów „zbieg-niewolnik“, którego władza państwowa odstawia napowrót właścicielowi?! Tysiącolecia minęły, a w prawodawstwach europejskich, w Rzymie, w germańskich leges barbarorum, w prawach narodów słowiańskich, ba! nawet w prawach wolnych anglosaskich Stanów Zjednoczonych Ameryki – doniedawna ów zbieg-niewolnik wiecznie powraca. Skąd to pochodzi? Oto, ten niewolnik glebae adscriptus, to stały inwentarz państwa, to fundament organizacyi, założonej przez najazd, to podkład najistotniejszy, na którym cała budowa polityczno-społeczna spoczywa. I dlatego to cytowany paragraf kodeksu Hamurarabiego, to nieoceniony nabytek najnowszej nauki, socyologii, bo wyjawia nam odwieczną tajemnicę organizacyj państwowych. Albowiem ów „zbieg-niewolnik“, to proste następstwo najpierwotniejszej instytucyi państwowej: żywej własności, niewolnika – rzeczy; instytucyi, która jest celem i owrocem najazdu, jaki organizacya państwowa musi chronić i zabezpieczać, jeśli się ma utrzymać sama. Ta żywa własność, to pierwsze ogniwo łańcucha kultury, hodowanej przez państwo, najniższy jej szczebel. Jakież dalsze jej ogniwa? Jakiż szczebel drugi, na który kultura ta wstępuje? Posłuchajmy opowiadania Schorra „o sposobie, w jaki immigracya Semitów (do Babilonii) w tych odległych czasach się odbywała.“ –„Zagarnąwszy wprzód otwarte, bezbronne miejsca, gdzie napół tolerowani, na pół przemocą się osiedlają, wkraczają Semici stopniowo do miast warownych i opanowują je. Stąd to pochodzi, że najdawniejsza historya Babilonii przedstawia się jako cały szereg drobnych państewek, grupujących się około jednego większego miasta, które jest zarazem i główną siedzibą kultu religijnego. Te miasta, a raczej plemiona zamieszkujące je, współzawodniczą ze sobą; dokumenty odzwierciedlają nam ich walki wzajemne, których dalszym rezultatem jest tworzenie się obszerniejszych kompleksów władczych“.

Cały ten ustęp możnaby żywcem przenieść do wykładu nauki socyologicznej o państwie, bo co tu Schorr opowiada o powstaniu i tworzeniu się państwa Babilonii, to jota w jotę powtórzyćby można o wszystkich państwach pobabilońskich. Ustęp ten zawiera wierny obraz naturalnego procesu rozwoju państw, który wszędzie i zawsze odbywa się według tych samych praw odwiecznych, a którego przebieg, zamiast go uwydatnić, dziejopisarstwo zaciemnia przez obarczanie go mnóstwem nazw i szczegółów osobistych, oraz wypadków indywidualnych, nie mających nic do czynienia z istotą rzeczy, a nie zmieniających jej w niczem.

Bo szczeble i etapy tego rozwoju są bardzo jasne i proste, jeżeli się uprzątnie ów balast „dziejowy“, który nas bawi, rozrywa, wzrusza i podnieca, ale dla nauki ma tylko znaczenie podrzędne, pomocnicze. Czy tam bowiem wśród poszczególnych etapów rozwoju obecny był jakiś Amenophis, czy Hamurabi, bynajmniej to nie wpływa na sam rozwój, który nie odbywa się według praw i edyktów monarchów, lecz, jak to zresztą kodeks Hamurabiego zaznacza: według woli „pana nieba i ziemi“, to znaczy wedle odwiecznych praw natury.

Przypatrzmy się teraz nieco bliżej owym poszczególnym etapom i szczeblom.

1. Najazd. Znamy go dobrze i w Europie.

2. Warowne miejsca. I te są nam znane jako zawiązki małych państewek. Rozsiane są one po całej Europie. Po większej części na wzgórzach i pagórkach, u których stóp osiadała ludność.

3. Państewka małe, opanowane przez władców, przez małych dynastów, gnieżdżących się w owych zamkach warownych, z których na wszelaki czyhają lup, ale skąd też odbywają wyprawy i napadają na sąsiednie państewka i zamki. „Te walki wzajemne, – opowiada nam Schorr, – a w związku z niemi ciągłe zmiany w politycznej konstellacyi, wypełniają treść historyi babilońskiej w najstarszym jej okresie aż do Hamurabiego “ Historyi babilońskiej tylko?... Ileż nazw rozlicznych państw poza Europą i w Europie samej możnaby położyć na miejsce tego tutaj słowa „babilońskiej“, a zdanie to zawsze stosowałoby się dokładnie do okresu tworzenia się wielkich państw i państewek małych.

4. „...około większego miasta, które jest zarazem siedzibą kultu...“ – mówi dalej Schorr. I to znamy. Obok zamku wznosi się kościół. Po stolicach dynastów powstają ołtarze. Znany to etap rozwoju. Ostrzem miecza jedynie trudno podtrzymać panowanie. Trzeba pomocy duchownej. Kapłani muszą pomagać i nauczać lud, że to „Anu wzniosły... i Bêl, pan nieba i ziemi, przeznacząjacy losy świata“ królowi temu lub owemu „panowanie... przyznali...“, że zatem ten czy ów król panuje „z Boże, łaski“. Bez te dźwigni duchowej żadne państwo się nie obeszło. A załozenie jej jest tem łatwiejsze, że odpowiada ona wszechstronnie uczuciom ludzkim, potrzebom duchowym, a w końcu interesom zarówno świeckich panujących, jak i ich pomocników duchownych.

A więc w miastach większych, w miejscach warownych wznoszą się ołtarze Anusów, Belów, Marduków, jak potem Jehowy, lub jeszcze później różnych Jupiterów i jowiszów. Walki zaś wzajemne małych dynastów są, rzecz oczywista, zarazem walkami tych bogów; ten zaś władca, który zwycięstwo odnosi, miał naturalnie za sobą mocniejszego boga, który – w miarę owładnięcia przez zwycięzcę terytoryów mniejszych i wytępienia mniej szczęśliwych rywalów – wyprze zarazem słabszych bogów, albo uczyni ich sobie podwładnymi. Tym sposobem, ręka w rękę z podbojem świeckim, powstają zaludnione bogami Olimpy, albo hierarchie bogów, albo nawet despotyczny jakiś monoteizm, w którym jedynowładca Jehowa nie ścierpi obok siebie żadnych „pogańskich Baalów.“

Mutatis mutandis też same procesy odbywają się potem w Europie chrześcijańskiej, gdzie kościoły są filarami państw, a każdy kościół dąży do jedynowładztwa, tak samo jak mocarstwa, a zwycięzki zdobywca dziękczynne Bogu swojemu „najpotężniejszemu“ składa ofiary – buduje świątynie i wyposaża kapłanów.

5. „Z danin królewskich wzmaga się bezustannie prywatny majątek króla, którego administracya niemniej wymaga bacznej jego kontroli.“ Tak pisze Schorr o Hamurabim. Mimowoli nasuwa się pytanie, czy warto było mozolić się nad odcyfrowywaniem klinów assyryjsko–babilońskich, aby się o tem dowiedzieć? Warto jednak – choć nowegośmy się niczego nie dowiedzieli. „Z danin królewskich wzmaga się bezustannie prywatny majątek króla“... Jest to stara piosnka i wiecznie nowa – a jednak z wdzięcznością przyjmujemy do wiadomości, że znano ją już dobrze przed pięciu tysiącami lat w dolinie między Eufratem a Tygrysem. Rzecz oczywista, że pojedyncze zwrotki tej piosnki miały – zależnie od czasu i miejsca – trochę odmienną melodyę. Posłuchajmy. „Majątek ten składa się, obok gruntów różnego rodzaju, głównie z trzód...“ Grunta, jak grunta – ta zwrotka się nie zmieniła od pięciu tysięcy lat. Tylko owe „trzody“ zastąpione są dziś mniej hałaśliwym dobytkiem: akcyami, rentą, obligacjami i t. p. Zresztą, zachodzą nawet i tutaj pewne podobieństwa. Trzód Hamurabiego strzegli semiccy „pasterze królewscy“, których obowiązkiem było bezwątpienia ostrzydz królewskie owce: dziś cichego dobytku papierowego strzegą po części także semiccy „pasterze królewscy“: Rotszyldowie i Mendelsohny; strzegą nie na pastwiskach, ani w oborach, lecz w kasach Wertheinowskich; a zresztą funkcye ich o tyle są podobne do funkcyi „pasterzy królewskich“, że tamci strzygli z owiec wełnę, a ci tną od papierów kupony. Istota rzeczy ta sama!

6. „Król występuje także – pisze dalej Schorr, – jako summus episcopus, dogląda spraw, dotyczących kultu i świątyń, wydaje rozkazy co do przeniesienia w processyi uroczystej boskiego posągu do Babilonu, czuwa nad dobrobytem materyalnym kapłanów, zaopatruje magazyny przy świątyniach w zboże, odbiera osobiście sprawozdanie od arcykapłana co do osobistych stosunków kapłanów przy właściwych świątyniach i tym podobne wykonywa czynność nadzorcze.“

Wiadomo, że w większej części państw nowożytnwh ów etap rozwoju stosunku państwa do kościoła nie jest jeszcze prześcignięty. Cesarz Wilhelm jest dzisiaj jeszcze summus episcopus kościoła krajowego. O „osobistych stosunkach arcykapłanów“ i dziś jeszcze monarchowie odbierają osobiście sprawozdania, a chyba tylko najnowsza ustawa separacyjna francuska (z grudnia 1903 r.) zaznacza jakąś przyszłościową zmianę tego stosunku państwa do kościoła, która dziś jednak bynajmniej nie jest faktem dokonanym.

7. Kiedy liczne małe państewka, niegdyś udzielne, zlały się w wielkiem mocarstwie Hamurabiego, nasuwa się pytanie, co się stało z potomkami owych medyatyzowanych, a małych dynastów, którzy dawniej byli władcami udzielnymi? Odpowiedź, jaką nam daje na to pytanie Schorr, wyczytana z klinów babilońskich, mogłaby służyć za odpowiedź na pytanie: co się stało z potomkami udzielnych niegdyś książątek rzeszy niemieckiej, takich np. Hohenlohów albo Liechtensteinów i t. p. Odpowiedź ta brzmi: „Wśród urzędów publicznych administracyjnych (państwa Hamurabiego) można rozróżnić zasadnicze dwie grupy. Jedna wyszła z prastarych rodów uprzywilejowanych, dûru; jej członkowie dzierżą najwyższe urzędy, cieszą się wyjątkowymi przywilejami, a nawet wobec króla mogą godność swą manifestować... Już w najstarszych dokumentach historycznych spotykamy ich (pod nazwą Patest), ale nie jako urzędników, lecz jako udzielnych władców, którzy sobie samym pomniki stawiają... Cały tenor inskrypcyi (na tych pomnikach) świadczy o tem, że to samodzielni władcy, udzielni książęta lub królowie. W tym okresie jednak, którym się tutaj zajmujemy, występują oni, nie jako książęta udzielni, lecz jako rodzaj szlachty, zawisłej od królów, a pełniącej służbę państwową. Jest bardzo prawdopodobne, bo ma to swoje analogie później w dziejach, że po zjednoczeniu całej Babilonii pod jednem berłem, panowie podbitych terytoryów, zrzekłszy się swej udzielności, otrzymali wzamian najwyższe godności w państwie.“ to określenie stanowiska najwyższej magnateryi w państwie Hamurabiego, dane nam przez Schorra, mogłoby służyć wybornie za odpowiedź na pytanie, jakie stanowisko zajmują Hohenlohowie, Lichtensteinowie i ich towarzysze w Niemczech i w Austryi, a zarazem i za wytłómaczenie racyi tego stanowiska.

8. Nieuniknionym szczeblem rozwoju państw jest wytwór administracyi cywilnej i wojskowej. Zasadnicze jej rysy, też same które do dziś dnia cechują wszelką administracyę państwową, już za Hamurabiego występują wyraźnie. Są tam władze prowincyonalne, czy terrytoryalne, rodzaj gubernatorów, czy namiestników („pahatu“ Schorr tłomaczy jako „starostowie“). Stoją oni na czele pewnych terrytoryów, czy ziemstw, i wykonywują „kontrolę nad daninami i nad poborami wojskowymi“. Na czele miast stoją burmistrze, czy wójci (rabianu), którzy mają „czuwać nad bezpieczeństwem życia mieszkańców“. Niemożna wątpić, że ta miejska policya bezpieczeństwa była bardzo sprężyście wykonywana, bo „w razie niewykrytego sprawcy rabunku, lub morderstwa“, wójt taki, czy burmistrz, „ponosił odpowiedzialność razem z ludnością miejską“. Tym sposobem bandytyzm w państwie Hamurabiego był prawie niemożebny. Z listu jednego namiestnika w Larsa do burmistrza miasta Kutalla, zawierającego zwięzły nakaz: „Przeciwnika w procesie Namirtum przyślij do mnie“, słusznie wnosi Schorr; że rabianu podlegał namiestnikowi. Zresztą ci rabianu, burmistrzowie, mają podwładnych sobie nagiru, t. j. policyantów miejskich W jednej tylko gałęzi administracyi państwo Hamurabiego trwało na bardzo niskim szczeblu rozwoju i w porównaniu z kulturalnemi państwami naszych czasów robi wrażenie wielkiej prostoty: mianowicie w wojskowości. Siła zbrojna państwa jest bardzo mało jeszcze zróżniczkowana; pod tym względem państwa kulturalne dzisiejsze zrobiły znaczne postępy. Bo cóż to za wojsko: „piechota, strzelcy“ i nic więcej! Ani porównania z naszą kulturą w tej gałęzi. Proszę tylko rozważyć: my mamy grenadyerów, huzarów, ułanów, szwoleżerów, nie mówiąc już nic o artyleryi i o flocie wojennej z torpedowcami. Na tym polu widoczne są wielkie postępy kultury naszej, z której wyżyn z politowaniem spoglądamy na wojskowość Hamurabiego.

Natomiast zarys, który nam daje Schorr o tej wojskowości, żywo przypomina obraz organizacyi wojskowej Bolesława Chrobrego, skreślony niedawno przez Piekosińskiego. „We fortecach są ulokowane większe pułki „sâb birian“ (załogi forteczne), których utrzymanie król pokrywa, posyłając dla nich zboże z Babilonu“. Coś podobnego było w i Polsce za pierwszego Bolesława.

9. I jeszcze jedna instytucya, z wojskowością złączona, przypomina urządzenia odpowiednie w państwach średniowiecznej Europy – „Do urzędów państwowych, administracyjnych i wojskowych przywiązane jest w regule lenno, składające się z domu, pola i ogrodu.“ Te lenna były dziedziczne. Kodeks Hamurabiego zawiera różne przepisy, odnoszące się do prawa lennego. Znała więc Babilonia wysoką dla obrony kraju instytucyę lenn dziedzicznych, tak rozpowszechnioną w Europie w wiekach średnich w różnych formach, a u nas w formie królewszczyzn.

Jeżeli zważymy, że Europa średniowieczna nie znała ustroju państwa Hamurabiego, a Hamurabi nie znał, za germańską zwykle instytucyę uchodzącego feudalizmu, przeto chyba i filozoficzny fanatyk zasady naśladownictwa, Gabriel Tarde, niemóglby pomiędzy lennictwem Hamurabiego, a feudalizmem (różnej formy) państw europejskich, wynaleść najmniejszego śladu jakiegoś pokrewieństwa.

10. Wreszcie owa organizacya wojskowa i ustrój feudalny, to tylko przejście do dalszego szczebla rozwoju.

„Dalszy rąbek politycznego rozwoju, – pisze Schorr, – odsłania nam inskrypcya króla UR–GUR, protoplasty t. zw. pierwszej dynastyi z Ur, który poraź pierwszy nosi tytuł: król (krajów) Summer i AKKad. Widocznie wytworzyły się z czasem dwa wielkie państwa: Summer (południowa Babilonia) i AKKad (północna B.). Król UR–GUR pierwszy opanowuje oba terytorya, a zatem całą Babilonię i widzimy tu pierwszą próbę politycznego zjednoczenia Babilonii, które ostatecznie następuje za panowania Hamurabiego “.

Ten UR-GUR to oczywiście znowu jakiś babiloński Bolesław Chrobry, który Wielką i Małą Babilonię zjednoczył. Mialyżby te wszystkie analogie historyczne polegać, jak to chce Tarde, na naśladownictwie? Chyba nie! Raczej uznać musimy, że jest jakaś siła samorodna, która rozwój państw pcha zawsze w tym samym kierunku: od najazdu, po przez szczeble organizacyi panowania, opierającej się na grodach warownych, na niewolnictwie, posiłkującej się wpływami duchownemi i władzą kościelną, ku dalszym szczeblom połączenia państewek małych w wielkie mocarstwa, wyrabiające w sobie wielowarstwową, stanową strukturę społeczną, podtrzymywaną przez feudalizm, biurokracyę i wojskowość i tak coraz wyżej i wyżej do kultury narodowej, a dalej jeszcze do kup gruzów, zalegających puszcze piaszczyste, do mogił odwiecznych, sterczących na cmentarzysku narodów, a w łonie swojem kryjących szczątki dawno minionej kultury; do mogił ktorych rozkopywaniem rozkoszują się później badacze!

Jakież ładne jest to życie i jaką jego okrasę stanowią – groby przeszłości! – –

Ale powtarzam, mylił się Tarde, ten sprytny i tak sympatyczny filozof; nie naśladownictwo jest sprężyną całego tego rozwoju narodów, lecz jakaś siła samorodna, której poznanie jest najwyższym celem socyologii. Jaka jej istota? to jeszcze zagadka. Ale jak powstaje i skąd się wywiązuje, to już przeczuwamy, a Schorra Hamurabi w przeczuciu tem nas umacnia. Ta siła, wprawiająca w ruch rozwój państwowy, wywiązuje się ze zderzenia dwóch różnorodnych grup społecznych, a wzrasta w miarę przyłączania się do nich coraz to nowych żywiołów etnicznych.

Wykazuje nam to i Schorr, kreśląc powstanie i rozwój Babilonii, oraz ustrój jej społeczny; wiemy zaś, że od czasów Hamurabiego też same zjawiska stokrotnie powtarzały się w ciągu dziejów ludzkości.

Naukę o państwie nazywają niemieccy profesorowie „Allgemeines Staatsrecht“; nazwa to najniewłaściwsza, bo polegająca na przestarzałych już wyobrażeniach „prawa natury“. Do dziś dnia jednak w grubych kompendyach pod tym niewłaściwym tytułem składają profesorowie niemieccy wszystko to, co tylko o państwie wiedzieć i nauczać im wolno. Z urzędu i z obowiązku dużo czasu poświęcić musiałem studyowaniu tej literatury. Mogę z największym spokojem stwierdzić, że w całych stosach tych nauk o państwie nie znajdzie nikt tyle pouczającego materyału, by wniknąć w istotę państwa i jego rozwoju, co w omawianej tu książce Schorra. Nadzwyczaj bogatą jest dzisiaj zagranicą literatura o Hamurabim, ale wątpię, czy ktokolwiekbądź z głośnych oryentalistów zagranicznych wyzyskał ów bardzo trudno przystępny, a tak drogocenny materyał, w owym najwyższym celu, jaki sobie nauka wytknąć może: w celu zapoznania nas z istotą państwa i społeczeństwa.

Schorr podjął się pracy swej jako oryentalista, ale zarazem i socyologii oddał nieocenioną usługę.