Jaką rolę odgrywają hipotezy w naukach ścisłych: rzecz znana. Są one istoinemi dźwigniami, które naukę od szczebla do szczebla coraz wyżej podnoszą. Oczywista, że hipotezy mogą być rożne: dobre i złe, celowe i zupełnie nieprzydatne. Bez hipotez jednak żadna nauka obejść się nie może, bo umysł ludzki, chcąc sobie wytłomaczyć prawidłowy rozwój zjawisk przyrodniczych, stawia różne przypuszczenia co do początków i pierwiastków wszechrzeczy i próbuje, czy zjawiska znane dadzą się wytłomaczyć ze zjawisk przypuszczonych, tj. z hipotezy.

Fizycy przy pomocy hipotezy atomistycznej starają się wytłomaczyć prawa mechaniki; Darwin zbudował genialną swoją hipotezę ewolucyjną, aby wyjaśnić powstanie różnych rodzajów istot organicznych: Weissman stawia dzisiaj hipotezę zarodków (Keimplasma), chcąc za jej pomocą wyjaśnić różne zjawiska dziedziczności; Ratzenhofer w najnowszem swem dziele „Der positive Monismus“ zakłada hipotezę „prasiły“ (Urkraft) w celu wytłumaczenia zjawisk nietylko przyrodniczych, ale i społecznych za pomocą jednej zasady.

Każda taka hipoteza spełnia swoje zadanie, jeżeli przyczynia się choć w części do wyjaśnienia pewnych zjawisk przyrody, dotąd innym sposobem wyjaśnić się nie dających, a znika z widnokręgu, jako niepotrzebna, skoro dalsze badania wykażą jej wadliwość: wtedy jej miejsce zastępuje inna hipoteza. Tak odbywa się postęp nauk.

Dodać należy, że nic tak bardzo nie porusza umysłów ludzkich i nic tak bardzo nic przyczynia się do coraz większego zgłębiania zagadnień nankowych, jak dobre hipotezy. Dobrą hipotezą zaś jest ta, która: 1) nie sprzeciwia się żadnemu dotąd znanemu prawu przyrodniczemu; 2) opiera się na ile możności największej liczbie znanych dotąd zjawisk i pewników naukowych, a po 3) zdolna jest do wyjaśnienia choćby częściowego zjawisk dotąd zagadkowych. Wszystko to na polu nauk ścisłych jest powszechnie znanem. Mniej zaś o tem pamiętamy, że nie inaczej się dzieje na polu nauk społecznych w najszerszem znaczeniu tego słowa. Choć to właściwie rozumie się samo przez się. Boć nauki „społeczne“ także niezem innem nie są, jeno „historyą naturalną“ ludzkości. Więc metoda badań przyrodniczych i na tem polu jedynie jest przydatna; i tu zatem hipotezy tę samą odgrywać winny rolę.

Jeżeli, dajmy na to, ktoś stawia hipotezę, że wszystkie bez wyjątku państwa powstają drogą najazdu, hipoteza ta nie jest bez użytku, albowiem 1) silnie (nawet bardzo silnie!) porusza umysły i pobudza do badan w tym kierunku: 2 i wyjaśnia choćby tylko częściowo liczne instytucye polityczne, które w inny sposób nie tak łatwo objaśnić się dadzą, np. istnienie klas uprawnionych wobec klas, pozbawionych wszelkiego prawa.

A jednak ta hipoteza tak długo tylko gromadzie będzie mogła zwolenników, dopóki np. jakiś przyszły Darwin polityczny nie wykaże, dajmy na to, że w nowoodkrytej części świata istnieje państwo, które powstało drogą „umowy społecznej“ albo powolnej „ewolucyi“ z łona jednej rodziny. Jeżeli to będzie kiedyś udowodnionem albo przynajmniej popartem lepszymi argumentami, wtedy hipoteza najazdu upadnie nie bez pewnej zasługi, albowiem poruszyła umysły do badań głębszych i przez to samo przyczyniła się do postępu nauki, która zwaliwszy ,starą“ hipotezę najazdu, opierać się będzie na nowo ugruntowanej, na nowych świadectwach opartej hipotezie „ewolucyi społecznej.“

Najmniej zaś o tem pamiętamy, że na polu badań historycznych hipotezy tak samo są uprawnione i takie samo mają znaczenie, jak na polu nauk ścisłych i społecznych. Tam bowiem, gdzie brak zupełny albo częściowy świadectw współczesnych i wiarogodnych niemożliwem albo trudnem nam czyni wyjaśnienie zdarzeń, poprzedzających późniejsze, znane już wypadki, nie pozostaje nic innego, jak za pomocą hipotez robić próby wyjaśnień. Każda taka próba jest uprawnioną, jeżeli choć częściowo zdoła wyjaśnić zagadkowe dotąd wypadki. Oczywiście, że i tutaj hipotezy mogą być mniej lub więcej przydatne do wyjaśnienia zagadkowych lub tajemniczych faktów lub zdarzeń. Zależy to to na polu badań historycznych od następujących warunków.

Jeżeli przypuszczenie historyka, mające wyjaśnić zagadkowy dotąd fakt, nie sprzeciwia się żadnym innym dotąd znanym faktom, jeżeli nadto może posłużyć do wyjaśnienia dotąd ciemnych i zagadkowych faktów, to w każdym razie tak długo będzie ono miało racyę bytu, jak długo nie zostanie wykazaną sprzeczność przypuszczenia z pewnymi skądinąd faktami albo dopóki owe fakta ciemne, które miały być wyjaśnione za pomocą postawionej hipotezy, w inny sposób wyjaśnione nie będą.

W obrębie tych warunków zaś ta hipoteza znówu będzie miała większą zasługę, która potrafiła silniej poruszyć umysły, do zgłębionego pobudzić badania, a tem samem do wielostronnego ocenienia danego faktu lub zdarzenia.

Nic to też nie ujmuje sławie i zasługom historyków, jeżeli hipotezy ich z czasem zupełnie zostały usunięte: albowiem wiedza historyczna, torując sobie drogę do czasów przedhistorycznych lub epok przeważającego analfabetyzmu, nie może inaczej przeniknąć tajemnic dziejowych, jak przez pobojowisko, zasłane poronionemi hipotezami. Ileż to takich hipotez, których bezzasadność zna dzisiaj każdy gimnazyasta, stworzyli np. Lelewel i Bielowski: ale te rojenia pozostaną na zawsze czcigodnem świadectwem wielkich trudów naukowych, podjętych w celu wyjaśnienia do dziś dnia jeszcze ciemnych dla nas czasów pierwotnej historyi Polski.

Niewtajemniczonemu w trudności badań zamierzchłych wieków, które nie pozostawiały dostatecznych świadectw historycznych, albo których piśmiennictwo, powodując się tylko widokami partyjnymi, nie dbało o prawdę, mogłyby się zdawać drobnostkowemi i pedantycznemi usiłowania odkrycia nazw i osób autorów średniowiecznych kronik. Tymczasem rzut oka na podobne usiłowania w obcych krajach może pouczyć, że musi to być ważna rzeczą skoro wszędzie historycy tyle pracy poświęcili, tyle trudów naukowych podjęli dla skonstatowania nazw i osób tych niezliczonych „anonimów“ średniowiecznych, ileż to na zachodzie dotąd bezowocnych stawiano hipotez, ile poszukiwań poświęcono, aby odkryć i stwierdzić, kim był autor bezimienny opisu pierwszej krucyaty „Gesta Francorum.“Gesta Francorum et aliorum hierosolimitanorum – „Czyny Franków i innych, którzy szli na Jeruzalem“, anonimowa kronika pierwszej wyprawy krzyżowej, powstała w latach 1099-1101 – przyp. J.S. Albo w sąsiednich Węgrzech, ile rozpraw pisano prawie przez przeciąg kilku wieków z powodu bezimiennego autora kroniki znanego jako „notarius Beli,“Właść. „Anonymus Bele Regis Notarius“ Anonimowy autor Gesta Hungarorum najstarszej kroniki Węgier, spisanej najprawdopodobniej za króla Beli III (1148-1196). Por. Gesta Hungarorum. Anonimowego notariusza króla Beli, ze wstępem i przypisami Ryszarda Grzesika, tłumaczyła Aleksandra Kulbicka, Societas Vistulana, Kraków 2006 – przyp. J.S. aż nareszcie w nowszym dopiero czasie powszechna stanęła zgoda, że to był Pous, sekretarz (notarius) króla tego.Magister Pous, notariusz na dworze króla Beli IV (1206-1270), uważany przez część badaczy za autora Gesta Hungarorum – przyp. J.S.

I nic dziwnego, że już o stwierdzenie osobistości autorów kronik tak bardzo się kusi krytyka historyczna, bo najczęściej osobistość autora jest kluczem do zrozumienia dzieła, daje jedynie możność oceniania wartości opowiadan jego. O ileż ważniejszą zaś staje się tu rzecz, jeżeli bezimienny autor jest jedynym na swój wiek kronikarzem, jak to np u nas rzecz się ma z kronikarzom „Gallusem,“ który nietylko jest pierwszym kronikarzem Polski, ale po którym znowu następuje prawie wiek cały pozbawiony kronik, poczem dopiero zjawia się kronikarz (Kadłubek ), który jednak zawziął się, żeby zdarzenia rzeczywiste okryć nieprzeniknioną powłoką niedorzecznych bajek i fałszów: kronikarz, któremu największa życzliwość nie oszczędza epitetu „gaduła,“ objektywna zas krytyka nazywa poprostu „łgarzem.“

Woboc tak smutnego stanu kronikarstwa naszego aż do XIII wieku, nie dziw, że osobistość autora pierwszej kroniki naszej, jako warunek konieczny zrozumienia i ocenienia dzieła jego, od półtora wieku żywo zajmuje umysły historyków naszych i obcych. Powstał też cały szereg hipotez, po których jak po szczeblach wiedza historyczna kroczyła coraz wyżej, starając się ile możności przez poznanie osobistości autora zyskać punkt oparcia dla ocenienia prawdziwości jego opowiadań – najwcześniejszych i jedynych w Polsce o Polsce nakreślonych.

I nie można powiedzieć, aby usiłowania te historyków były bezowocne; owszem uwieńczone zostały stosunkowo dość pomyślnym skutkiem, bo po usunięciu różnych mniej przydatnych, stanęła prawie powszechna zgoda na następującą hipotezę: że autorem był z zagranicy pochodzący mnich, zostający w jakimś blizkim stosunku do Bolesława Krzywoustego, może nadworny jego kapelan, który jako taki kronikę swoją napisał dla uświetnienia osoby i rządów monarchy, mając na widoku pewne korzyści osobiste.

Hipoteza ta choć nie była wyczerpującą, bo nie wskazywała dokładnie osoby autora, tylko stan jego duchowny i prawdopodobne stanowisko społeczne, hipoteza ta jednak na razie była wystarczającą, bo za pomocą jej można było wyjaśnić sobie mniej więcej punkt widzenia, z którego kronikarz patrzał ua sprawy polskie; na zasadzie tej hipotezy historycy słusznie zawarte w kronice tej pochwały Bolesława Krzywoustego przyjmowali cum grano salisłac., z odrobiną rezerwy, sceptycyzmu; nie biorąc rzeczy całkiem dosłownie – przyp. J.S.; nie zapominali, że mają do czynienia z mnichem, chcącym się przypodobać monarsze. Na razie więc był to niepośledni rezultat ustalonej i ogólnie przyjętej hipotezy.

Jednak hipoteza ta nie mogła być ostatnią w kwestyi autorstwa kromki. Bo najprzód zbyt ogólnikowo wskazywała osobę autora. Powtóre wyjaśniała wprawdzie pewne rysy kroniki rzucała światło na zajęte przez autora w opowiadaniu swem stanowisko: ale z drugiej strony zostawiła dużo jeszcze faktów niewyjaśnionych, dużo wyrażeń i zwrotów wprost niezrozumiałych, niedających się z nią pogodzić. Jeżeli „mnich“, kapelan nadworny pisał tę kronikę, jakimże sposobom, mógł on nazwać biskupa krakowskiego Stanisława, „zdrajcą“ (traditor)? Jakżeż mógł nie potępić bezwzględnie i bez zastrzeżeń popełnionej na biskupie zbrodni? Jakżeż mógł nie oddać czci należnej pamięci męczennika, którego kościół 150 lat później przyjął w poczet świętych?

Noa pytania te historycy nasi duchowni odpowiadają, że wiarygodność Gallusa jest podejrzaną; jest to bowiem „incerti status et nationis“ scriptor (powiada biskupPrażmowski ), jakiś „włóka mnich“ (jak pisze biskupLętowski ), którego słowom nie można dowierzać. Podobnie traktuje Gallusa X. Kalinka i klerykał hr. Włodzimierz Dzieduszycki.

Natomiast świeccy historycy starali się tego „traditor“ wytłomaczyć w taki sposób jakoby św. Stanisław miał jakieś zmowy z Czechami przeciw Bolesławowi Śmiałemu, w skutek czego przez tego zabitym a przez Gallusa „zdrajcę“ nazwanym został.

Opinię tę wyraził naprzód Czacki (1801) za co niemiłosiernie smaga go Maurycy Dzieduszycki (1865). Ale i po Czackim cały szereg autorów świeckich mniej lub więcej śmiało wracał do pomysłu, jakoby ow wyraz „traditor“ użyty przez Gallusa o św. Stanisławie odnosił się do jakichś konszachtów biskupa krakowskiego z Czechami. Każdorazowo na takiego śmiałka (choć nieraz bardzo nieśmiałego) zwracały się ostre strzały historyków i pisarzy duchownych w obronie patrona Polski, który (jakby w przeczuciu tej przyszłej swej godności) w żaden sposób nie mógł wchodzić w konszachty z Czechami. Zapomniano przy całej tej ze strony klerykalnej z wielką namiętnością prowadzonej polemice, że w XI w. o właściwym kontraście narodowym między Czechami a Polską mowy być nie może. Jeżeli się toczyły wojny między Czechami a Polską, to wojny prowadzili między sobą różni książęta polscy, bo wtedy wojny nie były narodowe, ale dynastyczne wielkich i małych książąt i panujących między sobą – a jeden drugiemu zabierał chłopów, których narodowość mu była obojętną, byle tylko do pracy mieli ręce i nogi.

W tych bezustannych walkach książąt między sobą dostojnicy kościoła, biorąc stronę to jednych to drugich, nie mogli się kierować nieznanym wtedy jakimś patryotyzmem narodowym: ale kierowali się interesem kościoła lub stronnictwa kościelnego; to też w wiekach owych widzimy często i w zachodnich krajach biskupów walczących przeciw swoim monarchom, to znów biorących stronę jednego papieża przeciw drugiemu. Czy pisarz średniowieczny, zwłaszcza duchowny, byłby biskupa walczącego przeciw swojemu monarsze dajmy na to w obronie interesów kościelnych nazwał „zdrajcą,“ – o tem wątpić trzeba. Byłby w takim razie raczej monarchę nazwał odszczepieńcem. Jakkolwiek fakt zmowy i konszachtów św. Stanisława z Czechami, choć nie pozbawiony pewnych pozorów, dotąd nie został dostatecznie udowodniony, a o wyjaśnianiu z tego punktu widzenia owego Gallusowego wvrazu „traditor“ dotąd mowy nie ma.

Nie dziw więc, że krytyka historyczna niezadowolona dotychczasowymi rezultatami hipotez i badań, zwróciła się w inną stronę w celu wyjaśnienia tajemniczej postaci bezimiennego Gallusa, aby poznawszy dokładniej osobistość tego autora, znaleźć w niej klucz do rozwiązania nie jednej zagadki, mieszczącej się w jego kronice i nie jednej tajemnicy dziejów pierwotnej Polski. Po dotychczasowych badaniach nad osobą tego bezimiennego Gallusa dalsza hipoteza co do jego osobistości nie była zbyt trudną, a obeznanemu dokładnie z pozostałym szczupłym zapasem zródeł historycznych owego czasu nastręczała się prawie sama przez się.

Bo rozważmy tylko. Zgoda powszechna była historyków, że to był mnich, nadworny kapelan Bolesława Krzywoustego: zgoda była, że kronikę napisał w r. 1113. Po za te dwa pewniki ustalone przez dotychczasową krytykę Stanisław Smolka uczynił jeszcze jeden krok naprzód, stawiając domysł zupełnie uprawniony. „...Gallus, Franzuz czy Burgundczyk, najdawniejszy nasz kronikarz był w każdym razie niepospolitym człowiekiem: dworak i pochlebca, łaszący zarówno wszechwładnemu księciu jak i biskupom, marzył zapewne ukradkiem, żeby go kiedy łaska książęca na jaką stolicę biskupią osadziła.“ [1]

Jeżeli więc w roku 1113 jakiś Gallus mnich, kapelan nadworny marzący o osiągnięciu stolicy biskupiej pisał tę kronikę: a źródła historyczne donoszą, ze w 1114 na stolicy biskupiej w Kruszwicy tenże sam Bolesław Krzywousty mianuje biskupem Balduina Gallusa: czy tedy hipoteza, że ten biskup Gallus jest owym kronikarzem Gallusem jest płodem „wyuzdanej fantazyi,“ jak świeżo twierdzi prof. Caro? Czy przeciwnie ta hipoteza nie nasuwa się sama przez się?

Że zatem postawienie tej hipotezy jest uprawnionem, to rzecz jasna. Inna kwestya, czy hipoteza ta się utrzyma, lub czy też zbitą zostanie o ile wykażemy, że ów Balduin Gallus biskup kruszwicki nie mógł być autorem tej kroniki i udowodnimy, że zagadkowe ustępy kroniki za pomocą tej hipotezy wytłomaezyć się nie dadzą, a na różne tajemnice ówczesnych dziejów Polski z tej hipotezy żadne nie spływa światło? Oczywista, że trzeba na to dłuższego czasu – bo ani jedno ani drugie nie może być dziełem jednego lub drugiego historyka – tylko krytyka historyczna przejawiająca się w przeważnej liczbie krytyków przez dłuższy przeciąg czasu, rozstrzygnie, czy hypoteza ta będzie przyjętą, czy odrzuconą. Bo zważmy, że i postawienie hipotezy tylko pozornie jest dziełem jednostki: w istocie jest dziełem całego szeregu historyków. Widzieliśmy bowiem, jak na hipotezę o autorstwie Balduina, wypowiedzianą przez M.balduin gallus bischof von kruszwica. wiedeń, 1896. odbitka ze „sprawozdań wiedeńskiej akademii nauk“Gumplowicza ), złożyli się wszyscy ci historycy, którzy stwierdzili obcokrajowość autora, stan duchowy jego, stanowisko nadworne, a wreszcie prawdopodobne jego dążenie do zdobycia biskupstwa (Smolka ). Od tego ostatniego punktu pozostał jeszcze tylko jeden krok do Balduina, krok, do którego prowadził cały poprzedni rozwój badań. Z tern wszystkiem wartość tej hipotezy sprawdzić się da tylko za pomocą próby, o ile ona zagadkowe i eiemne dotychczas ustępy kroniki dostatecznie wyjaśnia. Zobaczymy więc, czy taka próba dobrze wypadnie.

(D.n.).

Wspomnieliśmy już, że najtwardszym orzechem do zgryzienia w kroniceGallusa był ów „traditor,“ św. Stanisław.

Ze stanowiska jednak biskupa Balduina Gallusa wyrażenie to jest zupełnie zrozumiałem. Biskup Balduin Gallus bowiem jako obcokrajowy był oczywista przysłany do Polski z ramienia Rzymu; w każdym razie był gorącym stronnikiem Rzymu. Pisał on kronikę swoją zaledwie w 30 lat po głośnych w całej Europie walkach o reformy Gregoryańskie. We wszystkich państwach Europy, w obrębie całego ówczesnego ckrzesciaństwa wrzała walka o te reformy, których celem było ustalenie przewagi kuryi rzymskiej nad całym kościołem, a więc nad wszystkiemi arcybiskupstwami i biskupstwami wszystkich krajów katolickich. Wiadomo, że planom Grzegorza VII sprzeciwiały się nietylko różno państwa, zwłaszcza cesarze niemieccy, ale także różni dostojnicy kościoła w różnych państwach. Wszędzie byli między biskupami stronnicy i przeciwnicy idei Grogoryańskiej. Przeciwnicy obstawali za samodzielnością biskupstw i kapituł i niezależnością od Rzymu, którą utrzymać starali się przez sojusz z władzą świecką. Gdzie zaś władza świecka stanęła po stronie Rzymu, tam biskupi anti-gregoryańscy wypowiedzieli wojnę zarazem Rzymowi i władzy świeckiej. Taka sytuacya wytworzyła się za czasów Bolesława Śmiałego w Polsce.

Z przyczyn politycznych Bolesław Śmiały był stronnikiem Grzegorza VII. Zachowały się listy papieża tego, w których wzywa Bolesława Śmiałego do popierania reformy kościelnej w Polsce. Jeżeli biskup Stanisław był przeciwnikiem Bolesława, to oczywiście był antigregoryaninem. Że nim był – nie dziwnego. Duchowieństwo polskie, o ile się rekrutowało ze szlachty, uważało majątki kościelne w Polsce za swoje, bo pochodziły z fundacyi szlachty. Pretensye i żądania Rzymu musiały tomu duchowieństwu krajowemu wydawać się przesadne. Liczne są na to dowody, że w Polsce jak i w innych krajach Europy w Xl wieku episkopat krajowy sprzeciwiał się zaprowadzeniu reform Gregoryańskich, do których należało także bezżeństwo duchownych. Stronnik papieża Bolesław Śmiały musiał się narazić takim biskupom antigregoryańskim. Że dalej biskup krakowski Stanisław nie był po stronie papieża, owszem, że walczył przeciwko Rzymowi, dowodzi okoliczność, że ani Grzegorz VII, ani żaden z ówczesnych pisarzy kościelnych albo kronikarzy klasztornych słówkiem nie wspomnieli o zabójstwie jego, co przecież bez wątpienia by nastąpiło, gdyby św. Stanisław był poległ w obronie kościoła rzymskiego. W XI i XII wieku nie mamy żadnej wzmianki o zabójstwie św. Stanisława. Rzecz prosta: w oczach Rzymu obrońca kościoła krajowego (czy jak twierdzi dalej idąca hipoteza Maks. Gumplowicza obrońca „obrzędu słowiańskiego“ [3] ) w każdym razie był „zdrajcą“ choć w oczach bezstronnego historyka jest on reprezentantem idei, co najmniej równie uprawnionej, jak Gregoryanska idea supremacyi Rzymu.

Ale jasna rzecz, że wszyscy obcokrajowi dostojnicy kościoła przysyłani do Polski z ramienia Rzymu, jedyną mając podporę swoją w Rzymie, a nie w ludności krajowej, tj. w szlachcie, musieli być gorącymi zwolennikami idei Gregoryańskicj. W takiem też położeniu znajdować się musiał ów tajemniczy „Gallus mnich i kapelan nadworny,“ który r. 1113 pisał kronikę Swoją, w takiem też a nie innem ów Balduin Gallus który r. 1114 mianowany został biskupem kruszwickim, a który jakeśm widzieli wraz z autorem kroniki, najprawdopodobniej stanowiłł jedną i tę samą osobę.

Na zasadzie, więc tej hipotezy o „Balduinie Gallusie “ sąd kroniki, że biskup Stanisław był „traditor“ staje się najzupełniej jasnym i zrozumiałym. W oczach każdego Gregoryańczyka każdy antigrogoryańczyk uchodził za „traditora,“ za zdrajcę sprawy Rzymu. Że zaś nasz kronikarz konsekwentnie wyrazu „traditor“ w tym sensie używa najlepszy tego dowód w jego opisie zamieszek po śmierci Mieszka II, które nie były niczem innem, jeno powstaniem przeciw popieranemu przez Ryxę duchowieństwu niemiecko – łacińskiemu, w obronie czy to „obrządku słowiańskiego;“ jak sądzi Maksym. Gumplowicz, czy też poprostu duchowieństwa swojskiego, Kronikarz nasz tedy nazywa ze swego stanowiska najsłuszniej wrogów Ryxy zdrajcami (traditores).

Widzimy stąd, że kronikarz Gallus przeciwników rzymskiego obcokrajowego duchowieństwa nazywa zdrajcami i że tem mianem napiętnował także biskupa Stanisława, co w ustach obcokrajowego duchownego w Polsce, a więc naturalnego stronnika Rzymu, i wroga wszelkich separatystycznych względem Rzymu tendencyj kleru katolickiego, bynajmniej zadziwić nie może. Tak tedy: hipoteza o Balduinie, jako autorze kroniki naszej, wyjaśnić ustęp dotąd ciemny o traditorze jest zdolna.

Powiadają historycy (zwłaszcza duchowni, ale i wielu świeckich), że niepodobna przypuszczać, ażeby biskup Stanisław Szczepanowski był przeciwnikiem Rzymu, skoro Rzym go kanonizował. Zarzut ten jest tylko, że tak powiemy, kanoniczny, ale nie historyczny. Według nauk kościoła i według zasad kanonizacyi, przeciwnik Rzymu nie mógł nigdy być kanonizowany, a święty kościoła katolickiego nie mógł nigdy być przeciwnikiem kościoła rzymskiego, a więc najwyższej jego powagi: kury i rzymskiej.

Ale ten zarzut zupełnie słuszny ze stanowiska nauki kościoła, nie może obalić taktów historycznych, tak samo jak nauka kościoła nie mogła obalić sprzeciwiającego się jej systemu Kopernika i faktów naukowo udowodnionych, na których ten system spoczywa.

Taktem zaś historycznym jest, że kościół katolicki kurya rzymska, cały świat katolicki, reprezentowany w tak obfitej od schyłku XI i przez cały wiek XII literaturze duchowej ani jednem słówkiem, ani jedną sylabą nie wspomniał a męczeństwie św. Stanisława, o zabójstwie jego przez Bolesława Śmiałego. Co więcej, mamy tak licznych pisarzy duchownych z końca XI i z całego XII w., którzy cudom świętych obszerne dzieła poświęcali: o cudach św. Stanisława , aż do naszego Kadłubka w końcu XII w. nikt ani słówkiem nie wspomina To głuche milczenie o św. Stanisławie, męczeństwie jego i cudach przez 120 lat jest aż nadto wymownem. Według wszakże zasad krytyki historycznej z milczenia tego wnosić należy, że św. Stanisław nie poniósł śmierci w obronie kosctola rzymskiego i że o żadnych cudach jego przez 120 lat nikt nic me słyszał.

Ale ta ściśle logiczna konkluzya spotyka się znowu z jeszcze gwałtowniejszymi zarzutami, tym razem juz nie kanonicznymi, ale „moralnymi.“ Jakżeż – powiadają z oburzeniem Dzieduszyccy, Kalinkowie – można przypuścić, żeby taki Mistrz Wincenty, biskup krakowski z palca sobie wysnuł całą, bajkę o biskupie Stanisławie, skarconym przez bezbożnego króla, o męczeństwie jego w obronie kościoła, a w końcu o tylu cudach, stwierdzających najlepiej, świętość biskupa Stanisława?

Na to trzeźwa krytyka historyczna odpowiedziała, już dawno, że cała kronika Kadłubka jest zlepkiem najdziwaczniejszych bajek i wymysłów. Sąd taki o Kadłubku wypowiedzieli historycy obcy i swojscy w najrozmaitszych formach, tak że ułożyćby się dała cała skala sądów o Kadłubku od form najrubaszniejszych do najdyplomalyczniejszyeh – do bezczelnych płytkich zmyśleń Schlözera, kłamliwości Zeissberga, aż do gadulstwa Małeckiego...

Zresztą nie trzeba zbyt tragicznie brać zarzutu kłamliwości, czynionego pisarzom wieków średnich. Była to ogólna wada wszystkich historykow-kronikarzy owych czesów. Nic dziwnego, nie traktowali oni historyi jako nauki, której celem jest ponanie prawdy. U nich dziejopisarstwo było raczej środkiem dla rożnych celów, a cele te uświęcały środki. Wszak to samo spotrzegamy u Długosza. Wszak i on, aczkolwiek wysoki dostojnik kościelny, w historyi swojej okropnie „zmyśla,“ jak na każdym kroku stwierdzać musi komentator jego najnowszy, Semkowicz, podczas kiedy nieco grzeczniejsi krytycy zarzucają mu tylko, że „amplifikuje.“ Tak tedy świadectwo Kadłubka nie ma żadnego znaczenia, na niczem się opierając nie można obalić powyższej konkluzyi logicznej mianowicie, że całe męczeństwo św. Stanisława w obronie kościoła jest zmyślonem. Wprawdzie znajdujemy tę bajkę zapisaną pod r. 1079 także w rocznikach kapituły krakowskiej: ale ustęp ten cały jednozgodnie dzisiaj uznany został za wtręt późniejszy, pochodzący również od Kadłubka. (Zeissberg).

(D. n).

Widzimy, że piętrzące się coraz wyżzej zarzuty przeciw hipotezie o Balduinie, zbudowane na świątobliwości biskupa Stanisława i wiarogodnośei Kadłubka, upadają zupełnie, a hipoteza o Balduinie z tej strony obaloną być nie może. Tłomaczy ona w bardzo prosty, przytem uzasadniony i niezbity sposób nietylko wyrażenie kroniki „traditor,“ ale cały epizod historyczny zabójstwa św. Stanisława, z racyi którego panowanie Bolesława Śmiałego tworzyło dotąd „jedną z największych zagadek w całej historyi polskiej“ (Bobrzyński ), Zresztą wobec każdej „zagadki“ historycznej każda hipoteza tak długo jest uprawnioną, dopóki „zagadki“ tej za pomocą innej hipotezy nie można lepiej wytłomaczyć i tak samo, jak wobec każdego zjawiska przyrodniczego, każda tłomacząca je hipoteza tak długo jest uprawnioną, dopóki zjawisko to za pomocą innej hipotezy nie da się lepiej wytłomaczyć.

Otóż dopóki historycy autora pierwszej kroniki uważają za „anonima,“ dopóki wyrażenia jego o św. Stanisławie, że był „traditor,“ wytłomaczyć sobie nie mogą, dopóki panowanie Bolesława Śmiałego uchodzi za „jedną z największych zagadek,“ usuniętą być nie może hipoteza o Balduinie, która na razie wystarcza zupełnie do wyjaśnienia tych tajemnic i zagadek.

Ale chociażby hipoteza ta nie mogła dotąd być obaloną przez wykazanie, że konkluzye jej są fałszywe, że zastosowanie jej do epizodu Stanisław-Bolesław jest niemożliwe: to jednak mogłaby być zniszczona, że tak powiem, przez atak frontowy, tj. przez wykazanie, że biskup Balduin Gallus nie mógł być autorem tej kroniki albo, że podstawy tej hipotezy są chwiejne albo, że zupełnie nie istnieją. Takiego frontowego ataku na hipotezy Balduinie podjął się Stan. Kętrzyński w rozprawie „Gall Anonim“ [4] ). Zarzuca on tej hipotezie, „iż główną osią jest tu nazwa Gallus, znalazłszy ją przy biskupie Balduinie powiązał Maks Gumplowicz, nim dość późną o naszym Gallu tradycyę i uznał go za autora naszej kroniki.“ Ale zarzut tu polega na pomyłce szan. krytyka. „Gallus“ nie jest „nazwą“ ani w jednym ani w drugim wypadku, jak to słusznie zauważył prof. A. Brückner, ani przy Balduinie ani przy kronikarzu. W jednym i drugim wypadku „Gallus“ oznacza narodowość, dotyczy więc pochodzenia autora. „Kombinacye zatem Gumplowicza, pisze prof. Brückner, nie mogą być obalone argumentem (Kętrzyńskiego ), że określenie kronikarza, jako „Gallusa“ później dopiero się rodzi. [5] ).

Mniej jeszcze niebezpieczne są zarzutykwartalnik historyczny, 1896.Krotoskiego ). Maksym. G. powiada, że Gallus był mnichem w dyecezyi kujawskiej, bo księgę II kroniki poświęca wyłącznie biskupowi Pawłowi, którego nazywa „biskupem polskim.“ Argument ten ma służyć tylko za dowód, że autor kroniki należał do dyecezyi kujawskiej, był bowiem zwyczaj, że duchowni dzieła swe poświęcali biskupom swojej dyecezyi. Tak np. biskup Bruno Segniński (1049—1128) poświęca dzieło swoje Psalterium Gallicanumśw. Bruno z Segni (ok. 1047-1123), biskup Segni, kanonizowany w 1181 roku. Chodzi tutaj najprawdopodobniej o komentarze do Księgi Psalmów. – przyp. J.S. Ingowi, biskupowi z Arti, ponieważ do jego dyecezyi należy [7] ). Poświęcenie zatem 11 księgi kroniki Pawłowi, biskupowi „polskiemu“ jest dowodem, że autor kroniki należał do dyecezyi „polskiej.“ Czy przez „episcopus poloniensis“ w tym wypadku należy rozumieć biskupa kruszwickiego, (Kętrzyński Wojciech [8] ) iw objaśnieniach do liber fraternitatis w mon. pol. hist. v str. 575.Papée ), czy też poznańskiego (Abraham [10] ), a za nim Krotoski, to nie tyczy się wcale hipotezy, że Balduin Gallus był autorem kroniki, lecz tylko kwestyi podrzędnej, czy ów „Balduin Gallus, który 1114 mianowany został biskupem kruszwickim, kronikę swoją pisał w Kruszwicy, czy w Poznaniu? Istotę hipotezy tej tworzy zdanie, że autor kroniki „Gallusa," który r. 1113 kronikę swą napisał ku chwale Krzywoustego z tendencyą wyraźną otrzymania od króla nagrody (biskupstwa jakiegoś jak się domyślaSmolka ), jest tym Balduinem Gallusem, który w następnym roku, tj. 1114 przez Krzywoustego zamianowany został biskupem kruszwickim. To jest jądro hipotezy Maksymiliana G. Wszystko inne jest dodatkiem podrzędnym.

Zatem strzał Krotoskiego był zupełnie chybiony. Kętrzyński przynajmniej wymierzył na „oś“ hipotezy: Krotoski gdzieś tam na uboczu dał strzał; zdaje mu się, że trafił, a tymczasem... spudłował...

Między tymi dwoma krytykami hipotezy o Balduinie jeszcze druga zachodzi różnica. Kętrzyński (Stan.), nie przekonany argumentacyą M. Gumplowicza, powiada: ignorabimus i proponuje nieznanego kronikarza nadal nazywać „anonimem.“ Krotoski, tryumfując z obalenia hipotezy o Balduinie, na jej miejsce stawia sam nową: powiada, że kronikarz Gall był „scholastykiem poznańskim“ [11] ). Zdanie swoje stara się Krotoski uzasadnić kilkoma cytatami z kroniki, które na nim robią takie wrażenie, jakoby jo pisał jaki „bakałarz.“

Porównanie tych dwóch hipotez: o Balduinie i o Scholastyku poznańskim przyczyni się do wyjaśnienia teoryi o hipotezach w dziejopisarstwie.

Hipoteza o Baiduinie wskazuje na pewną osobistość historyczną, współczesną, na odpowiedniem stanowisku znajdującą się, na biskupa kruszwickiego, Balduina Gallusa, o którym wspominają katalogi biskupów, Długosz, Paprocki i inni.

Hipoteza Krotoskiego powiada, że autorem kroniki musiał być jakiś scholastyk poznański, ale nie wskazuje takiego ani z imienia, ani też źródłowo, tj. nie wskazuje nam nigdzie osobistości historycznej w źródłach poświadczonej, a zatem tylko na miejsce X. kapelana nadwornego stawia X. scholastyka poznańskiego. Takich X-ów można bez końca postawić, ale takie hipotezy nic nie wyjaśniają, to właśnie o to chodzi, żeby na miejsce X. postawić osobistość historyczną, źródłowo dowiedzioną. Hipoteza więc o scholastyku nie ma żadnej doniosłości, nic nam nie wyjaśnia, a zatem celu żadnego nie osiąga i dlatego nie odpowiada warunkom hipotezy naukowej.

Nie dziw więc, że hipoteza Krotoskiego: „Gall był nauczycielem“ i napisał kronikę swoją „jako podręcznik dla szkół,“ nie znalazła echa w świecie naukowym. Ha! gdyby Krotoski był wskazał jakąś historyczną osobę scholastyka poznańskiego, gdyby był wskazał „szkoły polskie“ w których „podręcznika“ tego używano, hipoteza jego miałaby jakieś podstawy. Aczkolwiek i wtedy hipoteza ta, niewyjaśniająca nam ani jednej zagadki historycznej, których tyle jest w tej kronice, nie budziłaby zaufania i nie miałaby żadnej doniosłości.

Tymczasem hipoteza o Balduinie nietylko, że wskazuje na osobistość historyczną, źródłowo stwierdzoną, która mogłaby tę kronikę napisać, ale zarazem, jakeśmy widzieli, wyjaśnia niezrozumiałe dotąd miejsce w kronice samej i rzuca światło na jedną z „największych zagadek“ ówczesnych dziejów polskich. Jest ona zatem nietylko uprawniona, bo na datach historycznych oparta, ale nadto posiada wielką doniosłość naukową, bo tłomaczy różne fakty historyczne dotąd ciemne i niezrozumiałe.

To też nie dziw, że hipoteza o Balduinie choć się spotkała z wielu stron z silną opozyoyą, poruszyła jednak mocno umysły i wywołała cały szereg prac naukowych [12] ).

Oczywiście, że i ta hipoteza nie musi zawierać w sobie absolutnej prawdy: być może, że i ona, jak liczne inne hipotezy, ma tylko znaczenie tymczasowe, dopóki obaloną nie będzie. Dotąd to nie nastąpiło [13] ). A zdawałoby się, że obalenie jej nie powinno być trudnem. Opiera się ona bowiem na pewnej liczbie danych historycznych, sztucznie między sobą skombinowanych – niby rusztowanie podnoszące się na licznych palach. Gdyby więc przeciwnicy tej hipotezy obalili choóby jedną z tych podpór, t. j. danych historycznych albo tylko wiązanie tych danych z wzniesioną na niej hipotezą: cała hipoteza runęłaby. Gdyby np. udowodniono, że, biskup Balduin kruszwicki był szczególnym wielbicielem biskupa Stanisława Szezepanowskiego, to hipoteza o autorstwie jego upadłaby, bo miłośnik św. Stanisława nie mógł go nazwać zdrajcą. Albo gdyby ktoś udowodnił, że biskup Balduin kruszwicki spiskował lub łączył się z wrogami Bolesława Krzywoustego: hipoteza o Balduinie zostałaby osłabioną; bo autor kroniki jest gorącym zwolennikiem Bol. Krzywoustego.

Przytaczamy takie przykłady, aby pokazać czego by potrzeba dla obalenia hipotezy o Balduinie. Albo gdyby ktoś wykazał, że konkluzye, które Maks. Gumplowicz wysnuł ze swojej hipotezy, np. konkluzya o stanowisku gregoryańskiem biskupa Balduina jest fałszywą, bo biskup Balduin porozumiewał się z antigregoryańczykami, wtedy równierz byt hipotezy byłby zachwianym.

Ale dopóki w taki sposób hipoteza ta zwalczoną i zbitą nie będzie, dopóty przedstawia ona jedyny środek wytłomaczenia rożnych zagadek i tajemnic, które bez niej dotąd wytłomaczonemi być nie mogły.

Zapytajmy w końcu, czy są szanse, aby ta dla panujących u nas zapatrywań na pierwotne dzieje Polski żenująca trochę hipoteza gruntownie zbitą została? W szeregu przeciwników tej hipotezy znajduje się jeden, który dzięki speeyalnej swojej olbrzymiej erudycyi na polu historyi kościelnej, a zwłaszcza benedyktyńskiej, mógłby to uczynić. Mówimy o uczonym benedyktynie brukselskim Ursmer Berlière, zasłużonym wydawcy czasopisma Revue Benedictine. Omawia on obszernie hipotezę o Balduinie [14] ) a nie znajdując nigdzie żadnej sprzeczności lub mylnej daty, którą by autorowi mógł wytknąć, powiada w końcu: „Przyznaję, że autor obdarzony jest świetną wyobraźnią, imaginacyą i rzadkim talentem kombinacyjnym: ale, ileż to innych równie prawdopodobnych („plausibles“) hipotez możnaby postawić, opierając się na tych samych danych.“

Tyle tylko Ursmer Berlière mógł zarzucić hipotezie o Balduinie. Trzebaby jednak uczynić wskazaną w nim próbę, to jest trzebaby na tych samych danych, na których spoczywa hipoteza o Balduinie, zbudować inną hipotezę, co by może nie było niemożliwem. Wtedy jednak zachodziłaby kwestya, czy ta nowa hipoteza byłaby równie prawdopodobną i niezachwianą, jak hipoteza o Balduinie, czyby w równym stopniu okazała się wytrzymałą na wszystkie zarzuty, czyby w równym stopniu w całej strukturze swojej nie okazywała luk lub sprzeczności.

Dopiero, gdyby taka próba została uczynioną i gdyby rzeczywiście na „tych samych danych“ można i inną zbudować hipotezę, równie prawdopodobną jak hipoteza o Balduinie: wtedy ta ostatnia zarzuconą być musiała.

Dotąd taka próba nie została podjętą. Ursmere Berlière, który myśl tę wypowiedział nie dokonał jej. A byłby to może uczynił, gdyby mógł: bo nie bardzo zdaje się być zachwyconym słynny ojciec benedyktyn, że autor kroniki trochę tendencyjnej miał być benedyktynem. Choć sądzę, że co do tego ostatniego punktu niesłusznie czcigodny krytyk zachowuje się odpornie: bo kronika Galla w żadnym i razie zakonowi benedyktynów ujmy czynić nie może. Jakkolwiek nie jest ona bez tendencyj (któreż dzieło historyczne nie jest bez tendencyj?), to jednak kronika ta jest klejnotem historyografii polskiej, którego blask zaciemnia może aż do Długosza wszystkie dzieła nasze historyczne, a z Długoszem o palmę prawdomówność: zwycięzko walczy [15] 1).