Kiedy zaraza obczyzny wciska się w samo wnętrze krajów polskich, tak, że ciągłem jej odpieraniem ledwie się uporać możemy a podtrzymywanie ducha narodowego u nas, w głębi krajów polskich ciągłej potrzebuje pracy i baczności ze strony naszej: to zaiste niewypowiedzianie miłą sprawia nam niespodziankę, jeżeli gdzieś tam z najdalszych kresów ziemi naszej, kędy garstka rodaków straconą placówką od wieków stojąc, tak bardzo życiem i stosunkami od kraju się odłączyła, że niemal pamięć o niej u nas zaginęła, jeżeli mówię z stamtąd dolatuje nas głośne hasło narodowe i zwraca na siebie uwagę naszą jakiś piękny objaw życia narodowego.

Chcemy dziś pomówić o Szlązku górnym, a tym świeżym objawem tamtejszego życia narodowego jest książeczka, w polskim języku napisana, która nas właśnie doszła pod tytułem: Rocznik ewangelicki, poświęcony na rzeczom kościoła i szkoły. Wydał Jan Śliwka. Cieszyn 1862.

Dziwić zaiste się wypada, jak sławiony ze zwycięztw duchowych i moralnych podbojów duch giermański bezsilny był przeciw tak maluczkiemu i słabemu zastępowi ludu polskiego, którego los, oderwawszy go od narodu, z którym wspólne łączyły go pochodzenie i język, poddał pod rządy inne. Od pięć wieków już Szlązk górny odłączonym był zupełnie od Polski; od tylu wieków prawie najprzód zniemczałych Czech, a potem Austrii uznaje zwierzchnictwo: a mimo to dzisiaj jeszcze nie tylko, że nie zgasły poczucie i duch polski, ale do nowego zdają dzisiaj przebudzać życia. Czego świadectwem świeżem książeczka, o której mowa.

Jak tytuł jej orzeka ma to być rocznik dla ewangelików, którzy stanowią główną część ludności polskiej na Szlązku.

Jest to rzecz bardzo uwagi godną i pouczającą, że kiedy katolicy na Szlązku odpadli po największej części od narodowości polskiej i ulegli wpływom giermanizującym, garstka ludności polskiej wyznania ewangelickiego uporczywie przy narodowości swej trwa. Nie wątpię, że główną przyczyną tego zjawiska jest właśnie, oppozyjca religijna, w jakiej stanęła garstka ludności polskiej do katolickiego rządu, pod którym od tylu wieków już zostaje. Oppozycja ta religijna zbijając w jeden silny zastęp ludność ewangelicką Szlązka przeciw zabiegom i prześladowaniom dawniejszym, była przyczyną, że ludność ta stawiając opór katolicyzmowi i unikając wszelkich z nim punktów stycznych, rozciągnęła opór swój i przeciwdziałanie z pola religji także na pole języka i narodowości. Kiedy więc katolicyzm tam objawiał się w formie giermanizmu, protestantyzm na Szlązku już ze samej opozycji trwał uporczywie w dawnej swej polskości, gdy równocześnie katolicka ludność szlązka, lgnąc więcej do rządu współwyznawczego, uległa wpływom jego giermanizującym. Jest to jeden z przykładów mnogich, powtarzających się tylekroć w historji, pokazujących jak religja bezwiednie i mimowolnie staje się ważnym czynnikiem politycznym.

Jeżeli duchowieństwo polskie w królestwie kongresowem stawiło się silnie w sprawie narodowości polskiej, jedną z najgłówniejszych może przyczyn tego jest opozycja duchowieństwa katolickiego przeciw rządowi szyzmatyckiemu, a najlepszym dowodem, że rzecz się tak ma, jest równoczesne zachowanie się duchowieństwa polskiego w państwie katolickiem.

Co więcej, w dwóch dzielnicach Szlązka, w austriackiej i pruskiej, widzieć możemy wyraźnie, jak religija bezwiednie i mimowolnie wpływała na kształcenie się i kierunek narodowości. Bo kiedy w Szlązku austriackiem z powodu katolicyzmu rządu ludność katolicka lgnęła do niemczyzny a ewangelicka trwała w polskości: w Szlązku pruskiem odgrywał się dramat wprost przeciwny. Pod protestanckim rządem pruskim powoli ludność ewangelicka zbliżyła się do rządu i do jego narodowości a ludność katolicka opozycję religijną rozszerzając do narodowości, została polską.

Ale odpadanie ludności katolickiej austriackiego Szlązka od polskości, i trwanie w niej stałe ludności ewangelickiej ma jeszcze drugą ważną przyczynę. Szlązk, od wieków już nie będąc pod rządami Polski, od wieków już odłączony od narodu polskiego, nie mając z niem żadnej wspólności, żadnego łącznika, był jakby oderwany od matki dziecko, i stał jak wątła latorośl, której podporę odjęto.

Ale tak bez spojni z Polską, bez moralnej ze strony Polski podpory została się tylko ludność katolicka Szlązka: dla ludności ewangelickiej, Polska wnet stała się silną podporą moralną, i znalazł się wnet silny łącznik miedzy nią a Polską. Tym była reformacja.

Nauka Hussa a potem nauka Lutra znalazły na Szlązku dużo zwolenników. Wielka część ludności przeszła na wiarę ewangelicką. Ale w wieku XVI. reformacja była postępem, reformacja była oświatą i na oświacie zasadzała. Oświata to był jedyny żywioł zwycięski, który leżał w reformacji XVIgo wieku, i który mimo wszelkiej władzy i siły katolicyzmu musiał go wtedy pokonać, bo katolicyzm przestał był wówczas opierać się na oświacie. Ale jak istotą reformacji XVIgo wieku była oświata i jak na niej się zasadzał, tak też bez niej nie mógł się utrzymać ani na chwilę; zaczął upadać skoro stał się obskurantyzmem.

Protestantyzm, aby istnieć i wzmódz się, koniecznie potrzebował światła i oświaty, bo on się nie opierał na wierze i uczuciu. Bez oświaty musiałby upaść. To jest charakterystyczna różnica, jaka panowała miedzy katolicyzmem a protestantyzmem, a która szczególnie w XVI. wieku wybitną była w całej walce i w sposobie walczenia kościoła rzymskiego z nowowierstwem.

Dajmy przykład:

I kościół katolicki i reformacja uważały za jedną z najgłówniejszych podstaw religii: pismo święte. Ale kiedy kościół katolicki trzymał się zasady, zasłonięcia ile możności tego źródła religji katolickiej nie przeprzeniknioną dla ludu powłoką nieżyjących języków z powodu, iż przez nieteologów pismo święte mogłoby być źle zrozumianem: to nowowierstwo wszelkiego dokładało starania, ażeby pismo święte w tłómaczeniach na języki żyjące zrobić przystępnem dla ogółu. To też jeden z głównych punktów walki między kościołem rzymskim a nowowierstwem stanowiła biblia. Nowowiercy tłómaczyli ją na języki żyjące, a kościół tłumaczenia te zakazywał i niszczył.

Ale reformacja zasadzała się na oświacie.

Tej oświaty początkiem i najgłówniejszą częścią była biblia: bez niej, zatem nie mogłaby istnieć reformacja. Biblia tłumaczona była conditio sine qua non nowego wyznania. Wszędzie zatem, gdzie nowa Lutra nauka szerzyć się zaczęła, musiano się starać o tłumaczenia biblji, a to w językach przystępnych ludowi. Ludność szlązka w wieku XVI nie mogła używać tłómaczeń niemieckich biblij: a więc uskutecznione w skutek reformacji w Polsce, tłumaczenia biblii polskiej znalazły prędki odpływ do Szlązka, i stały się tam katechizmem nowej wiary.

Od tego czasu cała oświata religijna ludności ewangelickiej Szlązka miała za podstawę: polskie tłumaczenia biblji, a za temi także inne pisma religijnej treści polskich ewangelików. I te to tłumaczenia i pisma są ową spójnią, łączącą ludność ewangelicką Szlązka z narodem polskim, spójnią, która obok opozycji religijnej przeciw rządowi katolicko–niemieckiemu, najbardziej się przyczyniła do uratowania tej ludności przed powodzią niemczyzny i do zachowania jej w pierwotnej narodowości. Tak więc katolicki naród polski, który tylko w przemijającym szale (czy też natchnieniu? jak się komu podoba) przyjął naukę Lutra i prędko potem ją porzucił, wdzięcznym jednak być powinien wielkiemu reformatorowi, że mu przeszło 60.000 rodzonej braci swej od wynarodowienia zachował. „Dziwnie się to plecie!” Ale ludność ewangielicko–polska na Szlązku od wieku reformacji do dziś dnia prowadziła życie duchowe dość skromne i ciche. Ani rodakom swym na wschodzie, ani Europie zachodniej ni wielkich mężów ni wielkich dzieł nie dostarczyła. Znowu dwie smutnego tego zjawiska upatrują przyczyny: jedną pochodzącą od strony rządu katolickiego Austrji, drugą pochodzącą z Polski.

Co do pierwszej, Austrja, prawowierna zawsze córka Rzymu, najokropniejszymi prześladowaniami ścigała i nękała biedny lud ewangielicko–polski na Szlązku. Posłuchajmy jak o tem się wyraża nasz Rocznik ewangelicki, który nas do powyższych kilku uwag o polskich ewangielikach na Szlązku spowodował, i o którym właśnie pomówić chcemy.

„Nadeszły, pisze on w rozprawie VI., dla ewangelików szlązkich nader trudne czasy i długoletnie, srogie prześladowania dla wiary ich; lecz choć różnemi surowemi sposobami i gwałtem zmuszani bywali na wiarę katolicką, a chociaż ich nawet i na łożu śmiertelnym zniewalano do przyjmowania wieczerzy Pańskiej według ustawy rzymskiej, nie wygasła jednak iskierka czystej wiary w sercach ich, ale jako klejnot najdroższy w spuściźnie ją potomstwu przechowywali o oddawali. Pozbawieni przez długie lata kościołów i publicznego nabożeństwa, a ścigani zewsząd od prześladowców, w lasach i jaskiniach gór schadzali się potajemnie i odprawowali ewangelickie nabożeństwa, aż się Bóg znowu zmiłował i swobodniejsze nadesłał czasy.”

Oczywista, że pod naciskiem takich prześladowań nie mogło się rozwinąć swobodniejsze życie duchowe między ludnością ewangielicką na Szlązku i że utrzymanie i bronienie swej wiary i połączonej z nią ściśle, przez spójnię oświaty, narodowości, zajęło całe życie i stanowiło cała jej pracę historyczną.

Drugą przyczyną upadku życia duchowego tego ludu, a to z Polski pochodząca jest następująca. Nowowierstwo na Szlązku w wieku XVI nie mogłoby się tak szerzyć tam i wkorzeniać, gdyby nie otrzymało pomocy moralnej od Polski i tej jedynej podpory jakiej mu trzeba było to jest podpory oświaty.

Ale reformacja w Polsce nie była długotrwałą i oprócz przemijającego żywszego ruchu umysłowego w wieku XVI. nic długotrwałego nie utworzyła. To też już od XVIIgo wieku zacząwszy, pomocy moralnej nikomu udzielić nie była w stanie, a spojnia, jaka istnieje między ludnością ewangielicką Szlązka a Polski, ogranicza się na otrzymanej w wieku XVI. zapomodze duchowej. Ewangielickie przekłady polskie biblji wyszłe w Polsce w wieku XVI., i postylle ewangelickie tego samego wieku, stanowią wątek duchowy, łączący ludność ewangelicką na Szlązku z narodem polskim. Biblije te i postylle są skarbem duchowym, który od trzech wieków prawie przechowywa i strzeże ludność ewangelicka na Szlązku; z niego czerpie ona prawdy i pocieszania religji i z niego podsyca od wieków tlejący ogień uczuć narodowych.

Żywszego jednak życia duchowego od tego czasu ludność ta mieć nie mogła, kiedy z jednej strony trwały prześladowania katolickiej Austrji, z drugiej ewangielictwo w Polsce coraz więcej podupadło, i żadnych zasileń moralnych udzielić nie mogło.

Ale rok przeszły, i w życiu duchowym ludności ewangielicko-polskiej Szlązka sprowadził nagły zwrot.

Z jednej strony patent 8go kwietnia 1861 położył tamę wszelkiemu uciskowi religijnemu ; z drugiej strony nowe życie jakie się wszczęło roku przeszłego we wszystkich krajach polskich, rozbudziło ducha narodowego i między ludnością polską na Szlązku, czego objawem i dowodem była deputacja, wysłana na początku roku przyszłego od ludności polskiej na Szlązku do deputacji galicyjskiej w Wiedniu pod wodzą Smolki. Od tego czsu o rozmaitych słyszeliśmy już usiłowaniach na Szlązku w duchu narodowym, a do tych liczymy także Rocznik ewangielicki, do którego po długiej przedmowie nareszcie przystępuje

Zdaje się w prawdzie na pierwszy rzut oka, że wydawca rocznika ma nie tylko cel religijny ; przynajmniej w przedmowie nic innego nie wypowiada. „Poznanie coraz dokładniejsze spraw i potrzeb kościoła i szkoły, pisze on: ocenianie nowych stosunków religijnych, zachęcenie i uzdatnienie się do zadośćuczynienia potrzebom i wymaganiem czasu, słowem, wzmaganie się coraz większe rozwoju i postępu duchowego między ewangelikami jest teraz tem potrzebniejsze, ponieważ tylko na tej drodze zadanie swoje spełnić a kościołowi swemu świetną przyszłość zgotować i zabezpieczyć potrafią.”

Mimo tego pozoru czysto religijnego jednak wydanie rocznika ewangelickiego w języku polskim jest znacznym krokiem naprzód w drodze postępu i rozwoju narodowego. Oprócz tego treść rocznika ma tę zaletę, że rozświeca dobrze właśnie ten punkt z przeszłości umysłowej Polski, który jest jedynym punktem stycznym narodu polskiego z ludnością ewangelicko-polską Szlązka, który stanowi jedyną tradycję polską tej ludności, i którego rozświecenie najlepiej potrafi odświeżyć w pamięci ludności ewangelickiej Szlązka ów wątek, istniejący miedzy nią a narodem polskim.

Tym punktem jest piśmiennictwo protestanckie w Polsce w wieku 16.

Otóż pierwsze dwie rozprawy rocznika traktują o przekładach polskich biblji, i o postyllach wieku XVI. Pierwsza z tych rozpraw jest dośc obszerną i przedmiot wyczerpującą.

W rozprawie IV. pod napisem: Słowo o szkołach rozbiera autor między innemi kwestje : w jakim języku wszelkie nauki wykładać trzeba? Pytanie to, pisze autor jest tak jasne, iż samo przez się daje odpowiedź. „Cóż jeżeli szkoła ma nas oświecać i uszlachetniać, czy można użyć innego środka do tego celu jak mowy ojczystej? Wszakże w niej dziecię wzrosło, przez nią nabrało pierwszych wyobrażeń ; przez nią więc jedynie dalej postąpić może. Natrącanie młodzieży mowy obcej przez używanie jej jako języka wykładowego, uznano wszędzie za największą tamę i przeszkodę szerzenia się prawdziwej oświaty i jej postępu.W ewangelickich ludowych szkołach Szlązkich, mających uczniów polskiej narodowości, wykładano zawsze naukę w języku polskim i dla tego też większy wpływ na oświatę i przemysł ludu wywierały, niż szkoły katolickie, w których po największej części obcego języka ( czeskiego lub niemieckiego ) używano. Z tego pokazuje się, że używanie mowy ojczystej jako języka wykładowego po wszystkich szkołach jest koniecznie potrzebnem. Od tego zawisł cały los, cała przyszłość naszej młodzieży , ludu naszego i kraju naszego.

Chociaż myśli takie jak powyższe u nas dzisiaj są dość powszedniemi, ale jako dowód że życie narodowe na kresach Polski równego życiu naszemu dotrzymuje kroku, są one uwagi godne.

W tym samym duchu pisze także na str. 106 o szkołach na Szlązku pruskim pastor z Miedzyborza :

„Dawniej, tak przed 40-50 laty, byli w tutejszych szkołach nauczyciele, którzy w ojczystym języku uczyli dzieci czytania i wszelkich innych potrzebnych wiadomości. Polskie książki były tu tak długo do nauki używane, aż nie przyszedł rozkaz uważania Szlązkich szkół polskich za niemieckie, wyrugowania z nich wszelkich książek polskich, a wykładania nauk tylko po niemiecku.”

„Postępowano tak dłużej niż cały wiek ludzki, i przekonano się, że przez to Polaków nie da się przemienić w Niemców ; zamiast rozwijać, przytłumiono w nich oświatę, wykształcenie i religijność. Dopiero znów w nowszych czasach uznano, iż głównym celem szkoły nie jest rozszerzanie języka niemieckiego, ale wykształcenie religijne i humanitarne. Ponieważ mieszkańcy szląscy coraz więcej dopominali się zaprowadzenia języka polskiego w szkołach, dla tego zezwolił rząd na obsadzenie polskich szkół nauczycielami, znającymi język polski, i zezwolił na polski wykład nauk. To też było mojem ciągłęm staraniem w tym tutejszym nieznanym zakątku świata.”

Zaiste! Tym którzy sobie podchlebiają, że nie trudno było za pomocą silnych rządów biórokratycznych germanizować kraje polskie, mogłaby posłużyc za przykład raz na zawsze, od podobnych myśli odwodzący, kraina, od wieków już pod niemieckimi i germanizyjącymi rządami zostająca, od krajów polskich zupełnie odłączona, a gdzie mimo to poczucie narodowe, polskie, przez tyle wieków niewzruszenie tkwi ; mogłyby posłużyć za przykład, takie w niemieckich państwach ginące drobne zakątki ziemi polskiej, a w których silnie rządy znajdują w poczuciu narodowym nieprzełamane zapory swych usiłowań; mogliby posłużyć za przykład nareszcie tacy księża, co bez widoku sławy lub nagrody, w nieznanym, cichym zakresie swego życia, niezmordowanie pracują i świętej służą sprawie.

Przejdźmy jeszcze do celu, jakiemu „Rocznik ewangelicki” głównie służyć ma : obok wspomnianego już zadania religijnego, jakie sobie zakłada.

Otoż ma on się przyczynić do rozszerzenia oświaty narodowej między ludnością ewangelicko-polską na Szlązku.

Równie jak w XVI wieku tak i dzisiaj, oświata polska na Szlązku może wtedy tylko się podnieść, jeżeli ludność Szlązka zacznie brać żywy udział w życiu umysłowem Polski, i pójdzie za duchowem jej kierownictwem, nie zwątpiwszy bynajmniej o samodzielnej współpracy.

Ale temu uczestnictwu Szlązka w dzisiejszym życiu umysłowem Polski stała na przeszkodzie jedna drobna okoliczność. Oto ludność Szlązka wprawiwszy się na bibliach i postyllach polskich XVIgo wieku, pisanych jak wiadomo pismem gockiem, kształcąc się na tych książkach aż do dziś dnia, tak się przyzwyczaiła do tego pisma gockiego, że drukowanych pismem łacińskiem książek nie czyta.

Jest to wielką przeszkodą ich oświaty; pisze o tem ksiądz z Miedzyborza, bo wszystkie książki i pisma sąsiedniej Polski są dla niech nieprzystępne. Otóż z jednej strony rocznikowi swemu zapewnić jak największy zakres czytelników na Szlązku, a z drugiej strony wdrożyć ich w czytanie dzieł polskich, łacińskiemi literami drukowanych i tym sposobem roztworzyć przed nimi cały obszar dzisiejszej literatury polskiej : wydrukował wydawca rocznik we większej części gockim a w mniejszej łacińskim drukiem.

Widzimy więc jak światlejsi rodacy nasi na Szlązku, nie zaniechują najrozmaitszych środków i usiłowań, aby utrzymać i podniecać poczucie narodowe ludności szlązkiej, i spojnią wspólnej oświaty z narodem polskim ją połączyć.

Wypada nareszcie mi jeszcze pomówić o tem, jak wy z naszej strony usiłowania te wspierać i czem do powodzenia się pomyślniejszego pracy patriotów naszych na Szlązku przyczynić się możemy. O materjalnem wsparciu ich przedsiębiorstw, przez kupowanie wydawanych tam dziełek, nie mówię, bo wiem, że na dobrej woli nigdy u nas nie zbywa, a przytem dziełka takie jak „Rocznik ewangelicki” same się treściwością i wartością zalecają.

Chcę tu tylko zwrócić uwagę na okoliczność, która uchodzi uwadze naszej, a która szerzeniu się oświaty polskiej między Polakami nie katolikami bardzo staje na przeszkodzie. Jesteśmy narodem przeważnie rzymsko–katolickim, (tak mi się jako Polakowi wyrazić wypada, chociaż sam jestem żydem,) i takeśmy zidentifikowali religię rzymsko–katolicką z narodowością naszą, żeśmy zapomnieli zupełnie, że w tę samą narodowość wchodzi także wiele innych wyznać. Cokolwiek więc piszemy czy robimy, chociażby to w sprawach czysto narodowych, nie tyczących się zupełnie wyznania, robimy to wszstko tak bardzo jako prawowierni rzymsko–katolickiego kościoła wyznawcy, że często mimowolnie wszystkich innowierców od tychże spraw wykluczamy.

Zostaję tutaj tylko na polu piśmiennictwa. Kiedy piszemy książki, czy to uczone czy nie uczone, czy poetyczne czy prozaiczne, albo zaraz na tytule kładziemy napis, że to „dla katolików”, chociaż tam nie takiego nie ma coby i innowierca czytać nie mógł ; albo dajemy tym książkom, chociaż się pod żadnym względem religji nie tyczą (bo wtedy zupełnie co innego) taki nastrój czysto rzymsko-katolicki, dla właściwego przedmiotu książki zupełnie zbyteczny i tylko dla innowierców nieprzystępną ją robiący : albo nareszcie, co najlepsze i nejczęstsze, psy wieszamy na wszystkie inne wyznania, nie rozważając, że to jest najprzód w ogóle nie zbyt rozsądnem, a potem w szczególe dla nas, którym chodzić powinno o zjednanie sobie rodaków jakichkolwiekbądź wyznań, szczególnie nie mówię dla nas, nie bardzo politycznem. Otóż na dowód tego com powiedział, przytocze mały fragmencik, a to tyczący się Szlązka.

Zaczęliśmy wydawać dzieła dla ludu. Chodziło nam (jak i teraz nam o to chodzi,) o szerzenie oświaty między ludem. Miedzy innemi, nieboszczyk Walery Łoziński napisał powieść dla ludu pod tyt: „Ludzie z pod słomianej strzechy”. Wydawnictwo książek dla ludu wydało tą powieść. Poczciwi Szlązcy chcieli z wydanej tanio książki także korzystać, i kupują chętnie książeczke wydaną przez wydawnictwo ludowe. Aż tu czytają między innemi o Szwedach, że to są lutrzyska, psubraty – i oto urok minął. Z książeczki wydanej we Lwowie Polacy szlązcy korzystać nie mogą, chociaż są szczerymi Polakami, ale tylko nie mają szczęścia należeć do kościoła rzymsko-katolickiego. Nie mogą korzystać, boć trudno między ludem ewangelickim rozszeżyć książkę, gdzie się znajdują wyrażenia takie jak „lutrzyska, psubraty” trudno młodzieży ewangelickiej dawać podobne książeczki [1] ).

Na tem samym co większa część naszych pisarzy stanowisku, w rzeczach religijnych stoi także pan Wincenty Pol. W poemacie jego : „Historja szewca Jana Kilińskiego” znajdziesz wiersze następujące : „A ty lutrze a psia wiaro!” albo „więc twój luter Marcin zdrajca.” Jakaż szkoda, że takiemi kilkoma słowami od jednego z najlepszych utworów swych odraził tak znaczną część Polaków wyznania ewangelickiego. Bo chociaż by zalety wszystkie poematu tego uznali, to przecież polubić trudno im wiersz, w którym sami jako łotrzy i wielki ich reformator w tak brudny sposób szkalowani są

To jest okoliczność, na którą zwrócić chciałem swoją uwagę szczególnie pisarzy naszych, okoliczność drobna, ale która oddala od oświaty polskiej i piśmiennictwa polskiego całe zastępy ziomków, nie należących do wyznania rzymskiego, a z drugiej strony nie wiem w czem by dla nas korzystną być miała?

Zaiste! Byłby już czas, abyśmy poznali, że religia, nie jest narodowością, i że rozmaite religije są tylko w rozmaitych formach uwydatniejącemi się objawami jednej i tej samej myśli.

Toczyły się u nas długie kłótnie i spory między dziennikami i stronnictwami o to : co na pierwszym miejscu, czy narodowość czy wolność? W dzisiejszem naszem położeniu kłótnia taka zdaje mi się śmieszną, bo niepraktyczną. Kłócimy się o coś czego jeszcze nie mamy bo mamy tylko narodowość ale o wolności jeszcze żadnego sądu wydać nie możemy, bo jej nie znamy.

Praktyczniejszą daleko zdawałoby mi się podobna kłótnia zmieniwszy jej przedmioty. Zamiast czy wolność czy narodowość, pytałbym się co na pierwszym kłaść miejscu : czy narodowość czy religię? Byłby to temat do bardzo długich i zajadłych rozpraw. Stanęłyby zapewne liczne i silne zastępy takich, co by twierdzili : najprzód jesteśmy rzymskiemi katolikami a potem Polakami. A kto wie jak szczupły byłby zastęp mówiących : najprzód jestem Polakiem, a potem wyznawcą jakiejś religii. Na wszelki wypadek łącze sie temi ostatniemi. Przyczyny tego są proste : jesteśmy narodem, a nie zakonem religijnym.

Pokazałem na ludności ewangelickiej Szlązka, jak takie stawianie w literaturze religji nad narodowość odraża i oddala od niej rodaków, którzy nie są wyznawcami kościoła rzymsko–katolickiego. Kiedy przeciwnie stawianie narodowości w pierwszym rzędzie zjednałoby dla oświaty narodowej wszystkich rodaków, chociażby najrozmaitszych wyznań. Wtedy pojedyncze wyznania byłyby tylko obojętnemi odcieniami, mieszczącemi się w obrębie jednej narodowości, a różniłaby tylko narodowość ale nigdy nie różniłoby wyznanie.

Wracając do Szlązka, przestalibyśmy raz przecie Lutrów nazywać psubratami i psiawiarami. Takiemi piis desiderris kończę sprawozdanie z „Rocznika ewangelickiego” wskazując na końcu jeszcze jedną okoliczność.

Kiedy na Szlązku dzisiaj pierwszy raz wyszedł „Rocznik ewangelicki” Daniel Neufeld redaktor Jutrzenki w Warszawie zapowiada pierwszy raz „Rocznik żydowski”

Są to ważne objawy czasu.