Przywilej Kazimerza W. z roku 1356 [1] , tę magna charta libertatis żydów polskich, potwierdzali prawie wszyscy późniejsi królowie, a mianowicie: Kazimierz Jagiellończyk), Zygmunt I., Zygmunt August), Zygmunt III., Władysław IV., Jan Kazimierz), Michał), Jan III., August III. i Stanisław August). Czy Jan Albert), czy Władysław III., potwierdzali z pewnością nie wiem; Aleksander zaś, nietylko, że przywileju Kazimierza W. nie potwierdził, ale nawet daleko szczuplejsze dobrodziejstwa jakie żydom zapewniał przywilej ów niemiecki, od Bolesława przejęty [2] wyraźnie im zaprzeczył, postanawiając aby tylko wyrażone tam nieprzyjazne żydom przepisy moc prawną zachowały. [3]

Wyjąwszy więc panowanie krótkie tylko Aleksandra), przywilej kazimierzowski był zasadniczem prawem żydów polskich, był podstawą, na której wszystkie ich stosunki prawne się rozwijały, w którem wszystkie ich inne prawa i przywileje się korzeniły. Przywilej ten i prawa w nim zawarte, wydawał żydom król, najwyższa w państwie władza. Stosunek króla do żydów tem więcej zastanowienia godny, ponieważ zupełnie różny od stosunku panujących do żydów w innych państwach Europy, a szczególnie w Niemczech. Tam żydzi uważani byli, jako należący do majątku cesarzów, byli dobrem kameralnem, servi cameræ cesarza. Nie należeli więc do narodu, nie wchodzili w skład jego; byli tylko prywatną własnością panującego. Prawda , że przyczyna tego stosunku na pozór tak niesłusznego, rzuca nań światło mniej rażące, bo cesarze niemieccy dlatego tylko żydów za własność swą ogłosili, aby ich obronić od srogich prześladowań narodu. Bo kiedy za swoją ich własność ogłosili, kto ich szkodował, jako szkodujący skarb cesarza (ut dissipator cameræ nostræ) był uważany. To prawda, ale z drugiej strony ta sama przyczyna , jakież smutne stawia świadectwo narodowi – kiedy takich trzeba było sposobów, aby przed nieludzkiem jego prześladowaniem zabezpieczył – ludzi, którzy mu nic złego nie robili – jakież stokroć smutniejsze świadectwo, że i takiemi sposobami nie dość ich jeszcze zabezpieczono.

W Polsce było inaczej. W Polsce żydzi stanowili masę narodu, do jego składu należeli jako część integralna, tak dobrze jak szlachta, chłopi, mieszczaństwo. Były to w Polsce klasy narodu, które tem się od kast różniły, że łączenie się wzajemne prawnie nie było zakazane, a przejście z jednej do drugiej było możebne. Między temi klasami narodu, żydzi bynajmniej nie byli najpośledniejszą, stali bowiem zupełnie na równi z mieszczanami, a w wielu względach nawet i wyżej. Prawa Stefana Batorego), które ten do przywileju głównego jako prawo-zasadnicze dołączył, wyraźnie opiewa: Coæquantur cum Civibus, iisdemque liberatibus dotantur. [4] )

Stosunek więc króla do żydów byt zupełnie taki sam, jak stosunek jego do innych klas narodu, z których szlachta jako pierwsza miała prerogatywę wybierania króla, wybierając go zaś, czyniła to szlachta jako brać starsza, opiekująca się niby młodszem rodzeństwem, resztą narodu, o której nigdy nie zapominając, zawsze za warunek elekcji kładła przysięgę, jako król wszystkim klasom i częściom narodu, prawa ich i przywileje potwierdzi i zachowa. Potwierdzenie zatem praw żydów było jednym z warunków, pod którym szlachta króla wybierała, pod którym tenże na tron wstępywał, a potwierdzając te prawa, dopełniał król tylko obowiązku, jakie szlachta, wybierając go, w imieniu narodu nań włożyła. Że tak się rzecz miała, dowodem słowa, jakich na wstępie potwierdzeń przywileju używali królowie. Oto np. wstęp potwierdzenia Jana III. „Chociaż przy szczęśliwem na tron wstąpieniu naszem uroczystą przysięgą i dyplomem publicznym przyrzekliśmy, wszystkich królestwa naszego stanów, pojedynczych także władzy naszej poddanych ludów i narodów, publiczne i prywatne prawa, przywileje, od którychkolwiek przodków i poprzedników naszych łaskawie udzielone zachować i w mocy prawnej utrzymać, jednak itd. na prośbę żydów osobno im jeszcze to potwierdzenie duję.”

W tem więc leży wyższość stanowiska żydów w w Polsce, nad stanowiskiem ich wreszcie Europy a szczególnie w Niemczech; tam byli własnością cesarzów, nienależącą do narodu, nie mającą żadnych praw, zawisłą od łaski panujących, u nas klasą, stanem narodu, którego prawa król pod przysięgą obowiązywał się zachować i w mocy utrzymać. Obowiązku zaś tego większą część dopełniał, potwierdzając przywilej żydowski główny i prawa w nim zawarte zachowując. Te tyczyły się żydów całego, państwa w ogóle, porządkowały stosunki całego żydówstwa polskiego w rozmiarach wielkich. Ile razy bowiem o żydach w Polsce mówimy, uważać je musimy pod dwoma względami, a mianowicie raz, jako tę wielką całość, jako tę klasę narodu, stanowiącą w sobie jedność, jest to żydowstwo polskie – drugi raz jako tę niezliczoną liczbę drobnych jednostek, z których znowu każda w sobie odrębną stanowi całość i odrębne posiada przywileje, prawa i zwyczaje, są to gminy żydowskie czyli kahały. [5]

W przywileju więc królewskim porządkowane były stosunki całego żydowstwa polskiego w ogóle omijając zupełnie stosunki kanałów, tych odrębnych państewek. Przywilej królewski głównemi rysami kreśli kontury, które wykończenia drobnostkowego czekają.

To wykończenie, te drobne rysy, porządkujące stosunki prawne żydów po miastach, w ich kahałach, wykonywała druga po królu nad żydami władza, którą, jak to orzeka przywilej Bolesławowski w §. 8. a przywilej Kazimierzowski w §. 5. (podług Bandtkiego §. 7.) jest wojewoda – a mianowicie wykonywał to w swoich porządkach.

Jak żydowstwo całe stało pod władzą króla, tak kahały stały pod władzą wojewody. Stosunek był dość podobny. Król, wstępując na tron, potwierdzał przywilej dla całego żydowstwa; wojewoda, obejmując swój urząd, potwierdzał porządek wojewódzki.

Porządek taki jest właściwie tylko zastosowaniem przywileju danego dla całego państwa do stosunków pojedynczych kahałów, i w tem względzie można go nazwać komentarzem przywileju królewskiego. To zaś komentowanie zostawione było wcale do woli wojewody, który znowu, nie spuszczając się na własne widzimisię, ponieważ przywilej główny dawniejszą daleko był instytucją aniżeli porządek a komentarz taki po kahałach, wyrobił się był przez używanie jako prawo zwyczajowe, po prostu to prawo w porządku potwierdzał.

Porządek wojewódzki zatem jest tylko stwierdzenie prawne interpretacji przywileju głównego, jaka się przy praktykowaniu tegoż i zwyczajów, jakie się przy zastosowaniu go do stosunków kahalnych wyrobiły.

Przywilej główny mógł czytelnik mniej więcej poznać z dzieła Bandtkiego): Jus Polonicum – ponieważ zaś dla poznania takiego porządku, niewiem gdzieby go odesłać, chyba do archiwów: zdaje mi się więc, że najlepiej mu usłużę, podając taki jeden, który w oryginale mam pod ręką.

Jest to porządek wojewody krakowskiego, Władysława Księcia Ostrogskiego), z roku 1659 – brzmi on jak, następuje:

Porządek, w jakim mają być żydzi krakowscy zachowani;

Jaśnie Oświecony Jo Mość Książę wojewoda krakowski, przykładem antecessorów swoich dać raczył zborowi żydowskiemu privilegium confirmationis, libertatum et consuetudinum, które z łaski swej pańskiej w protekcji mieć będzie.

1) Tym zaś reskryptem swoim pozwala, aby żydzi starsi zboru kazimierskiego przy Krakowie będący, swawolnych narodu swego, zbytecznych i rozpustnie żyjących według ekscesów karali.

2) Lubo im warowano tymże przywilejem, iż apellacje in causis między niemi privatis i we wszelakich zgoła były do Jaśnie oświeconego ks. JMci dopuszczone, jednak aby to nie czyniło żadnej wątpliwości tak się deklaruje, iż w sprawach, które nie przechodzą taksy sta złotych sine appelalione ma być decyzja, a na wyższy valor we wszystkich sprawach prostych i do membranu sprawa ma być dopuszczona. Sprawy zaś, na których decizją sędzia nasz z starszymi żydowskiemi zgodzić się nie będą mogli, do księcia JMci mają być remitowane.

3) Prawem warowano żydom, aby ich w święta nie sądzono, co się też rozumieć ma i o Bosinach i dniach dziewięciu żałobnych, o jarmarku sławnym Jarosławskim i na Gromnice.

4) Wielkie się zda być uboższym ludziom uciążenie, gdyby zastawy małych fantów prezentowane były sędziemu żydowskiemu, przeto tak mieć chce książę JM. aby walor fantu dwunastu złotych przed szkolnikiem był prezentowany i wpisany. A większe zastawy swój porządek zwyczajny mieć będą.

5) Win żydowskich taksa czyli prowent zwyczajny od każdej beczki wina pół garnca do taksy należący, książę Jm. do prowentu swego przyłącza, czem żydzi zawiadywać będą a pan podwojewodzy żadnego sobie ztąd użytku uzurpować niema.

6) Trafiłoliby się, żeby który z żydów podupadł, a za dekretem musiałby się kredytorom swoim fantami iścić, tedy do taksowania onych fantów Jm. pan sędzia dwóch chrześcian wiary godnych a żydzi starsi dwóch żydów także wiarogodnych na osobne miejsce przydać i wysadzić mają, według których oszacowania kredytorowie fanty one przyjmować będą powinni.

(Następuje podpis, z którego, chociaż prawie cały zatarty, jednak wyczytać można: Vladislaus Dux. Przepisy tego porządku noszą na sobie niezaprzeczoną cechę największej łagodności.)

To też w samej rzeczy stosunek wojewody do żydów nazwać by można w pewnym względzie serdecznym. Byl on ich opiekunem we wszystkich losu kolejach; był ich obrońcą ciągłym przeciwko ich wiecznym i zaciętym nieprzyjaciołom, przeciwko kupiectwu i rzemieślnictwu niemieckiemu, osiadłemu po miastach.

We wszystkich dolegliwościach i nieszczęściach udawali się oni do wojewody, a nigdy daremnie. Często, mając respekt na straty, jakie ponieśli przez ogień lub wodę, lub powietrze, uwalniał ich na czas jakiś od podatków, jakie winni byli opłacać itp. Oni też w aktach urzędowych nazywają go zazwyczaj protektorem swoim.

Wziąwszy w jedno działania odnośnie do żydów dwóch władz, przedstawiających się nam w przywileju głównym i w porządkach, otrzymamy jedną część obrazu organizacji żydów, którą nazwę po dzisiejszemu biórokratyczną.

Drugą część stanowi samorząd żydów.

Podobnie jak w pierwszej części mamy i tutaj do czynienia z dwiema władzami, z których jedna stoi nąd cąłem żydowstwem polskiem, drugą znajdujemy nad każdym kahałem.

Pierwszą jest zjazd rabinów i uczonych z całego państwa , przedstawia on nam samorząd całego. Żydowstwa polskiego. Zjeżdżali się nań rabini i uczeni żydowscy z czterech głównych prowincji państwa, z wielkiej Polski, z małej Polski, z Rusi i Wołynia. [6]

Zjazdy te nie odbywały się na pewnych miejscach, ale zazwyczaj w w stawnych miastach jarmarcznych, jak np. w Jarosławiu a mianowicie podczas jarmarków. Zjazd ten rabinów, niby sejm główny żydów polskich , obwieszczał rozmaite postanowienia, obowiązujące żydów w całej Polsce. Kara, jaką sprzeciwiającemu się tym postanowieniom grożono, była zazwyczaj klątwa. Postanowienia takich zjazdów wciągnięte zostały w księgi kahalne tego miasta, w którem zjazd się odbywał, z tem zastrzeżeniem, aby corocznie świeżo były obwieszczane.

Drugą władzą byt sąd kahalny, przedstawia on nam samorząd pojedynczych kahałów. Był on w gminach i miastach żydowskich, tem samem, czem w miastach magistraty. Skład sądów kahalnych był w rozmaitych miastach rozmaity, różne też nosił nazwiska.

Miał on podobnie do wszystkich sądów średnich wieków zarazem władzę administracyjną i sądową. Obie zaś oznaczone miały pewne swe granice, zakreślone im to przez porządki wojewódzkie, to przez przywileje lub dekrety królów. Co się tyczy władzy sądowej, sądził on sprawy żydowskie w instancji pierwszej. (Drugą stanowił wojewoda, trzecią król. Przyw, Kazim.) Nietylko zaś sądził sprawy między żydami, ale chrześeianie często, czując się od żydów pokrzywdzeni, pozywali ich do sądów kahalnych. [7]

Co się zaś tycze władzy administracyjnej, był przy sądach tych zarząd wewnętrzny całego kahału. Kary były najrozmaitsze, wiadomo, że sąd kahalny poznański miał prawo karać nawet i śmiercią [8]

Zjazdy rabinów i uczonych i sądy kahalne, przedstawiające żydowstwa i kahały polskie, musiały mieć jakichś pośredników między sobą a dwiema władzami państwa, którym podlegały tj. królewską i wojewódzką.

Temi pośrednikami byli: syndyk generalny żydów królestwa polskiego i rabini pojedynczych kahałów.

Pierwszy, syndyk generalny, był najwyższym urzędnikiem między żydami polskimi. Był on wybrany od króla, chociaż zdaje się nie bez tego, aby żydzi kandydatów swych nie przedstawiali. Musiał on, jeżeli nie prezydować to przynajmniej udział brać w zjazdach rabinów. Przed królem reprezentował on swoich współwyznawców i byt niby ich ambassadorom przy dworze. Prowadzenie wszystkich spraw żydowskich, które rozstrzygnienia króla czekały, do niego należało. Jego staraniem miało być także wyjednanie potwierdzenia przywileju głównego od każdego nowo obranego króla, co wprawdzie było tylko formalnością, gdyż potwierdzenie to król w przysiędze inauguralnej uczynił, jednak zwyczajem ustaloną. (Patrz wyżej)

Czacki wzmiankę robi o takim syndyku generalnym pod Zygmuntem I., którego on zaś nazywa starszym żydowskim, jest to Michał Z Brześcia). Tegoż przywilej nominacyjny, jako też wielu jego następców mianowanie czytał Czacki w metryce litewskiej. We wstępach potwierdzeń przywileju głównego przez Jana III. i Michała są także wzmiankowani ci syndycy|generalni. Nazwisko zaś jego w potwierdzeniu Jana III). tak jest wytarte, ie wyczytać nie można, w potwierdzeniu Michała nazywa się on Mojżesz), co znaczy Mojżesz syn Marka

Drugim takim pośrednikiem między władzą żydowską a władzą państwa, a mianowicie między sądem kahalnym a wojewodą był rabin. Był on głową kahału, a prezydentem sądu kahalnego. Na urząd swój wybierany był przez gminę a potwierdzony przez wojewodę. Czacki utrzymuje, że byli w Polsce jacyś arcyrabini, którzy początek swój wzięli od owych starszych żydowskich. Zdaje mi się jednak, że to twierdzenie jest mylne, gdyż ani w języku hebrajskim ani w mowie żydowskiej ładnego takiemu urzędowi odpowiedniego nie znajduję nazwiska. Kładła wprawdzie niektórych rabinów wyżej nad swych kolegów opinja publiczna, ale pochodziło to albo od sławy uczoności albo od znaczenia miasta i starożytności gminy, nie było zaś nigdy wyższości officjalnej.

Kahały polskie z rabinami na czele w swoim rodzaju są tak szczególnem zjawiskiem, jak podobnego nigdzie i nigdy nie napotykamy. Są to małe rzeczypospolite z prezydentami własnego wyboru na czele, a gdy by się kto patrzał na ich rządzenie się prawem własnem, prawem Mojżesza i talmudu, zaiste myślałby, że jest w jakiemś przedmieściu Jerozolimy – a gdyby z zawiązanemi oczyma prowadzono go po niezliczonych tych miasteczkach, z jednego kahału do drugiego, nie pokazując mu reszty kraju, mniemałby się nie w Polsce, ale w Palestynie.

(D. n.)

Skreśliłem obraz z przeszłości, niech mi wolno będzie rzucić okiem na teraźniejszość.

Kiedy dawniej tak ładnie to wszystko było, kiedy w owych ciemnych wiekach, roztaczają się nam tak jasne obrazy, zkąd dzisiaj ten nieszczęśliwy rozłam, zkąd dzisiaj w wieku naszym oświeconym te gęste ciemności?

Prawda, że to ładnie było wszystko, ale jeden błąd fatalny niewidome ciągnie się przez długi pas wieków, a klątwa tego błędu wzmaga się jak lawina, spadając z pokolenia na pokolenie, póki ogromem na pozór nieprzebytym, nie runęła między nas.

Kiedy żydzi w 10, 11 i 12 wieku, uciekając przed prześladowaniem Niemców, którzy ich niszczyli ogniem i mieczem, chronili się do Polski, język ich byt językiem ich nieprzyjaciół.

Uszli na zawsze prześladowaniom Niemców, Polska gościnnie ich przyjęła – przeklinali Niemców w ich języku ojczystym, błogosławili Polakom w języku złowieszczym ich nieprzyjaciół.

Królowie nadali ich prawami i przywilejami, przyjęli ich w łono narodu , ustalili ich stosunki prawne, żydzi weszli w skład narodu, ciężary państwa nosili zarówno, płacili podatki zwyczajne, w razach potrzeby nadzwyczajne, lecz ani królom ani żydom nie przyszło na myśl, aby język ich niemiecki zastąpiono polskim. Zrzucili byli żydzi ubiór niemiecki, przyjęli polski, ale nie pojęli, że powinni zrzucić wszystko cokolwiek z kraju nieprzyjaciół przynieśli; że im to nigdy nic dobrego nie przyniesie; – i zachowali język swych nieprzyjaciół.

Osiedli w miastach, trudnili się kupiectwem i rzemiosłem; niemieckie kupiectwo i rzemieślnictwo było ich konkurentem, a zatem naturalnym nieprzyjacielem, po wszystkich miastach toczyła się długa a zacięta walka przez ciąg wieków; żydów broniła szlachta, mieszczan protegowało duchowieństwo. W tej walce z jednej strony widzimy żywioł niemiecki, z drugiej protegowany od szlachty żywioł antiniemiecki w miastach, żydów.

A język ich był językiem ich nieprzyjaciół. I błędu tego nie widziano; że tak źle się dzieje, nie pojęto.

Czyż się dziwić temu mamy? Do pojęcia czego dziś wystarcza prosty rozum , wtenczas trzebaby było chyba natchnienia proroczego.

Cóż bowiem znaczyła w Polsce taka drobnostka jak język? Któż na to uważał! W Polsce, gdzie koło najrozmaitszych strojów panowały najrozmaitsze jeżyki, gdzie jedne i drugie zarównie podlegały modzie – w Polsce gdzie magnaty i dwór dziś po hiszpańsku jutro po włosku, po jutrze, po francuzku mówili, gdzie szlachcic mówił po łacinie, chłop po polsku, mieszczanin po niemiecku. W tej istnej wieży babilońskiej, któż mógł przywiązywać jaką wartość do języka? Któż nareszcie miał szanować i czcić język krajowy ojczysty, kiedy ci co na czele narodu stali znaczeniem i wykształceniem, dwory i magnaty, niem pogardzali i poniewierali i czy się nim mieli zająć może żydzi. Ale przecież żydów język ich powszedni nie miał żadnego znaczenia. Im w przeciwieństwie do języka swego świętego wszystkie inne języki były niby pogańskiemi. Językiem religijnym, liturgicznym był u nich hebrajski. W nim zanosili przed Jehową modlitwy, prośby, skargi i dzięki. Język hebrajski był dalej ich językiem piśmiennym, którego jedynie w dziełach i listach używali. Właściwie zatem nie mieli innego języka, tylko że do porozumienia się z chrześcianami używali mieszaniny z niemieckiego, polskiego i hebrajskiego, w której jednak niemieckie przeważało. Jednakże mowa ta po większej części niemiecka, nie przeszkadzała im nigdy być dobrymi obywatelami kraju. Bo omijając wszelkie ofiary pieniężne jakie stokroć w potrzebach nosili krajowi, gdy pojęcia czasu broniły im nieść w ofierze życie i krew na polach bitew, nigdy jednak tej ofiary nie skąpili, kiedy nieprzyjaciel zbliżał się do miast, kiedy Tatarzyn je nachodził lub Szwed do oblężeń przystępywał. Wtedy podczas gdy szlachta w otwartem polu z nieprzyjacielem bitwy staczała, żydzi zarówno z mieszczanami sypali szańce i obwarowywali miasta, ostatnie nieraz rodzin szlacheckich schronienia, a broniąc miast tych i murów, legli na sypanych przez się szańcach od pocisków i strzał nieprzyjacieli.

Cóż więc szkodziło, że nie mówili językiem krajowym? I zostawiono ich przy mowie niemieckiej; To jest ów błąd; którego smutne skutki czuć się nam dały; to jest owa lawina, która ogromem na pozór nieprzebytym, stoczyła się między nas.

Pierwszy sejm czteroletni pomyślał o wprowadzeniu języka polskiego między żydów polskich. Niestety! za późno już było i nietylko na tę reformę.

Naród, ochłonąwszy z długiego szału, ujrzał się na brzegu przepaści, a brzeg był poderwany, nie było ratunku. Nastały ciężkie czasy. Trzeba było powstać całemu narodowi wraz, i powstał. A że wiatr z zachodu przyniósł był nowe pojęcia, więc ruszyli i żydzi w pole, by stanąć przeciw wspólnemu nieprzyjacielowi, ale wszystko, i walki nawet były zapóźne, daremne.

Polska przyszła pod obce rządy, i któż się teraz miał zająć wykonaniem myśli sejmu czteroletniego? A teraz właśnie potrzebniejsze było zajęcie się tą sprawą aniżeli kiedy. Bo pierwej właściwym żydów językiem był hebrajski. Teraz zaś, kiedy i ich budzić zaczął świt dziewiętnastego wieku, kiedy występywać zaczęli z martwych form, z martwego snu średniowiecznegu, kiedy rzucając nierozumne zajęcie się talmudem, udział brać zaczęli we wszystkich kwestjach wieku naszego, słowem kiedy kształcąc się wstąpili w życie, nie mogli dłużej zachować języka nieżyjącego, musieli się z nim rozstać, a przywłaszczyć sobie jakiś język żyjący. I w tej właśnie chwili cisnął na nieb z wszech stron wpływ germanizujący. Bo omijam wpływy rządów austrjackiego i pruskiego. Te małej były wagi. Ale ci mężowie, którzy pierwsi pochodnię cywilizacji rzucili między żydów polskich, Mojżesz Mendelsohn i uczniowie jego, byli Niemcami.

Ze strony Polaków żaden wpływ nie równoważył ani niweczył ów niemiecki. I tak nareszcie przyszło, że żydzi, kształcąc się, kształcili się po niemiecku. Sądząc z przeszłości, zdawałoby się, ie ta okoliczność nie będzie w stanie zachwiać stosunku dobrego, jaki od dawna istniał między żydami a resztą narodu, nie będzie w stanie zniszczyć dawnej między niemi solidarności. A przecież tak się stało.

Po stracie ojczyzny świętym stało się Polaków obowiązkiem ratować przynajmniej i pielęgnować swą narodowość. Częścią narodowości uprzedzili byli Polacy kilka dziesiątkiem lat czasy najnowsze. Język, najzacniejsza cecha narodowości, stał się przedmiotem największej czci, największego zamiłowania, co więcej w zapale patrjolycznym język stał się cechą, hasłem narodowości. Kto polskim mówił – miany był za Polaka – kto niemieckim za Niemca, a żydzi mówili niemieckim.

W tem upatrują pierwszą i najgłówniejszą przyczynę nieprzyjaznych stosunków, jakie w naszych czasach między żydami a resztą narodu się wyrobiły, a które w księstwie poznańskiem doprowadziły do zupełnego odpadnięcia żydów od narodowości polskiej.

Oprócz tej, inno jeszcze okoliczności przyczyniły się do tego nieszczęsnego rozstroju, z których kilka nie były nowe, ale w dawnych dziejach się korzeniły, z dawnych datowały się wieków. Tutaj krótko jetylko wskażę.

Po miastach kupcy i rzemieślnicy niemieccy, którzy po przyjęcie języka polskiego, związani jedną religją z narodem, zlali się z nim zupełnie, zachowali dawną nieprzyjazń i nienawiść przeciw swoim konkurentom. Prześladowania ich teraz inny wzięty charakter, inny teł wywołały skutek. Trzeba na to zwrócić uwagę. Dawniej kupcy i rzemieślnicy po miastach byli niemcami, i jako tacy prześladowali żydów. Żydzi więc, jakem to wyżej wzmiankował, w tych walkach przedstawiali żywioł antiniemiecki, polski – i jako taki broniła ich szlachta. Dzisiaj kupieolwo i rzemieślnictwo po miastach stało się polskiem, zachowując z niemieckiej swej natury, tylko jedno, zazdrość kramarską. Dzisiaj więc; prześladowali żydów jako Polacy, a żydzi ujrzeli się nagle w walce przeciw Polakom.

Mieszczaństwu jak dawniej asystowało dzielnie duchowieństwo, rozdrażniając ciągle z ambon lud przeciwko żydom.

Ostatni zaczynając się kształcić, żądać także zaczęli równouprawnienia. Rządy niemieckie temu sprzyjały, dziwne zjawisko, że Polacy silnie się temu sprzeciwiali.

Takie okoliczności nie mogły utrzymać stosunków przyjaznych. Mimo to żydzi, ile razy szło o sprawę narodu całego, ile razy naród czy cały, czy częściowo podniósł się, zapominali wszelkich uraz i stawali w szeregach współobywateli, ale ledwie chwile takie przeminęły, dawne waśnie wracały.

W gronie reprezentantów całej Galicji, gdy deputacja polska zebrała sie przed kilką miesiącami w Wiedniu, doktor Oettinger), poseł żydów krakowskich, w imieniu żydów polskich, jak tylekroć przy podobnych okazjach sio działo, złożył solenne oświadczenie, że żydzi polscy nie są i niechcą być niczein innem jak Polakami. A reprezentacja Galicji, magnaci, szlachta, mieszczanie rzęsistym przyjmując oklaskiem mowę Oettingera), solennie i publicznie nadwątlony węzeł braterstwa wzmocniła. [9]

Była to piękna chwila. Ale w smutne bogaci doświadczenia, pytamy; czy wrócą dawne waśnie, czy ustali sie nareszcie zgoda?

W obce niepewnej przyszłości, jeden zawsze zostaje obowiązek: poczciwe działanie.

Bracia starozakonni! Pierwszą a najgłówniejszą przyczyną nieprzyjaznych stosunków między współobywatelami naszymi a nami jest różność mowy.

Trzeba się więc wziąść do pracy, szczególnie wam, bracia młodzi! Trzeba się wziąść do pracy z całą energją młodości, bądźmy niezmordowani w uczeniu się samych, w nauczaniu drugich, w szerzeniu przez kraj cały myśli zbawiennych.

Przedewszystkiem zaś jedno. Nie dajmy się odstraszyć żadnemi przeciwnościami, żadnem prześladowaniem z jakiej bądź strony, bądźmy na to przygotowani. Pamiętajmy, że tak dobrze, jak Dr. Oettinger nie mógłby ręczyć za sposób myślenia wszystkich żydów Galicji, tak dobrze reprezentacja kraju nie ręczyłaby za dobre chęci wszystkich mieszkańców kraju. Z niejednej pewnie strony czeka nas prześladowanie i nienawiść. Przypiszmy to wielu niegodziwościom i wstecznościom, tak dobrze z naszej strony jako też ze strony naszych rodaków chrześcian. Przypiszmy to zresztą czemukolwiek chcemy, ale nigdy nie dajmy się tem sprowadzić z raz obranej drogi – w przeświadczeniu, że tą drogą jedynie wiedzie nas sumienie i obowiązek, że działanie nasze jest poczciwe, nareszcie, że tą drogą idąc, służymy narodowi i ojczyźnie.

Łaskawy czytelniku! Czy mam cię może przepraszać za zawód, jaki ci zrobiłem? Zacząłem pracę historyczną, a skończyłem na czemś na kształt odezwy. Ale zważ, czyby to nie było grzechem śmiertelnym, zagrzebać się dzisiaj w przeszłości, nie troszcząc się, przemilczając teraźniejszość?

Zdaje mi się owszem, że każda historja powinna być dwulicowym bożkiem Janusem, a patrząc sią poważną starca twarzą w przeszłość, młodzieńczem obliczem przemawiać do teraźniejszości.